Pergi ke kandungan

Turkmenistan

Sunting pautan
Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
Turkmenistan
Türkmenistan
Lagu kebangsaan: Türkmenistanyň Döwlet senasy
("Lagu Kebangsaan Turkmenistan")[1]
Lokasi Turkmenistan
Lokasi Turkmenistan
Ibu negara
dan bandar terbesar}
Ashgabat
Bahasa rasmiTurkmen
DemonimTurkmen
PemerintahRepublik berpresiden kesatuan
• Presiden
Serdar Berdimuhamedow
• Pengerusi Halk Maslahaty
Gurbanguly Berdimuhamedow
• Pengerusi Mejlis
Dünýägözel Gulmanowa
Badan perundanganMejlis
Kemerdekaan 
daripada Kesatuan Soviet
• Pengisytiharan kemerdekaan
27 Oktober 1991
• Neutraliti kekal diiktiraf PBB
12 Disember 1995
Keluasan
• Jumlah
491,210 km2 (189,660 bt2)
Populasi
• Perkiraan 2025
7,618,847
• Bancian penduduk tahun 2022
7,057,841
• Kepadatan
14.4/km2 (37.3/sq mi)
KDNK (PPP)2025
• Jumlah
$172.20 bilion
• Per kapita
$22,602
KDNK (nominal)2025
• Jumlah
$49.83 bilion
• Per kapita
$6,540
Gini (1998)40.8[2]
sederhana
HDI (2023)▲ 0.764[3]
tinggi (95)
Mata wangmanat (TMT)
Zon waktuUTC+05:00 (TMT)
Kod panggilan+993
Kod ISO 3166TM
DPT internet.tm

Turkmenistan (Jawi: تورکمنيستان; Turkmen: Türkmenistan) ialah sebuah negara tanpa laut di Asia Tengah yang mempunyai pesisir di Laut Kaspia. Negara ini bersempadan dengan Kazakhstan di utara, Uzbekistan di timur laut dan timur, Afghanistan di tenggara serta Iran di selatan, manakala Laut Kaspia membentuk sempadan semula jadinya di barat. Ibu negara dan bandar terbesarnya ialah Ashgabat. Turkmenistan mempunyai keluasan rasmi 491,210 km².[4] Bancian penduduk pada 17 Disember 2022 merekodkan 7,057,841 orang, manakala Bank Dunia menganggarkan jumlah penduduknya sebanyak 7,618,847 orang pada 2025.[5][6]

Sebahagian besar wilayah Turkmenistan didominasi oleh Gurun Karakum, sementara kawasan pergunungan tertumpu terutamanya di sepanjang sempadan selatan dan timurnya. Kedudukannya di laluan antara Iran, Asia Tengah dan kawasan di timur Laut Kaspia menjadikan wilayah ini sebahagian daripada jaringan perdagangan dan peradaban Eurasia sejak zaman purba. Merv muncul sebagai salah satu pusat utama di sepanjang Laluan Sutera dan kemudiannya menjadi ibu kota penting Empayar Saljuk.[7] Wilayah Turkmenistan ditakluki secara beransur-ansur oleh Empayar Rusia pada abad ke-19, menjadi Republik Sosialis Soviet Turkmenistan pada 1924 dan mengisytiharkan kemerdekaan daripada Kesatuan Soviet pada 27 Oktober 1991.[8][9][10]

Turkmenistan ialah sebuah republik berpresiden. Serdar Berdimuhamedow menjadi presiden pada 19 Mac 2022, menggantikan bapanya, Gurbanguly Berdimuhamedow, yang kini mempengerusikan Halk Maslahaty.[11] Negara ini mempunyai tiga parti politik yang memenangi kerusi dalam pilihan raya parlimen 2023, tetapi OSCE/ODIHR menilai pilihan raya tersebut sebagai tidak mempunyai persaingan dan pluralisme yang sebenar serta menyatakan bahawa kebebasan asasi dan kebebasan media masih sangat terbatas.[12][13]

Ekonomi Turkmenistan sangat bergantung pada hidrokarbon. Bank Dunia menggolongkannya sebagai negara berpendapatan menengah atas dan menyatakan bahawa negara ini mempunyai rizab gas asli terbukti keempat terbesar di dunia serta merupakan antara pengeksport utama gas asli.[14] Dari segi pembangunan manusia, nilai Indeks Pembangunan Manusia Turkmenistan bagi 2023 ialah 0.764, pada kedudukan ke-95 dalam Human Development Report 2025.[3] Negara ini juga mengamalkan dasar neutraliti kekal yang diiktiraf oleh Perhimpunan Agung Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu sejak 1995.[15]

Penamaan

[sunting | sunting sumber]

Nama negara dalam bahasa Turkmen ialah Türkmenistan. Kumpulan Pakar Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu mengenai Nama Geografi (UNGEGN) merekodkan Türkmenistan sebagai kedua-dua nama pendek dan nama formal negara itu dalam bahasa Turkmen. Dalam bahasa Inggeris, kedua-dua bentuk tersebut turut direkodkan sebagai Turkmenistan.[16]

Nama Türkmenistan menggabungkan etnonim Türkmen dengan akhiran toponimi -stan. Akhiran ini berasal daripada bahasa-bahasa Iran dan digunakan untuk membentuk kata nama yang merujuk kepada tempat, khususnya nama wilayah dan negara; bentuknya dapat dijejaki kepada bahasa Iran purba *-stāna- dan bahasa Parsi Pertengahan stān.[17] Oleh itu, nama negara tersebut secara harfiah membawa pengertian kira-kira "tanah orang Turkmen".

Asal usul etnonim Turkmen sendiri lebih rumit dan telah lama diperdebatkan. Menjelang abad ke-11, sumber sejarah sudah menggunakan bentuk Turkman atau Turkmen bagi kelompok Oghuz, dan Encyclopædia Iranica menyatakan bahawa makna asal nama tersebut tidak dapat ditentukan dengan pasti daripada sumber awal.[18] Dalam kajian moden, penjelasan yang lebih lazim mentafsirkan nama itu sebagai gabungan Türk dengan akhiran penegas bahasa Turkik -men, dengan pengertian kira-kira "Turk sejati" atau "Turk yang sebenar". Tafsiran lama yang mengaitkannya dengan ungkapan Parsi Turk-mānand, iaitu "seperti orang Turk", masih mempunyai kepentingan dalam sejarah etimologi tetapi telah dikritik dan bukan lagi penjelasan yang dominan dalam kesarjanaan semasa.[19]

Sejarah

[sunting | sunting sumber]

Zaman awal dan pertengahan

[sunting | sunting sumber]

Wilayah yang kini membentuk Turkmenistan sejak zaman purba terletak di persimpangan antara Iran, Asia Tengah dan padang rumput Eurasia. Antara pusat terpentingnya ialah oasis Merv di lembah Sungai Murghab, yang mempunyai rangkaian petempatan bandar sejak milenium ketiga SM. Tinggalan arkeologinya merangkumi kira-kira 4,000 tahun sejarah dan mencerminkan kedudukannya pada rangkaian perdagangan yang kemudiannya dikenali sebagai Laluan Sutera.[20] Di bahagian barat daya negara, Nisa pula berkembang menjadi salah sebuah bandar terawal dan terpenting Empayar Parthia. UNESCO mengenal pasti Nisa sebagai ibu kota empayar tersebut, yang menguasai sebahagian besar rantau ini dari pertengahan abad ke-3 SM hingga awal abad ke-3 Masihi dan menjadi penghubung perdagangan serta kebudayaan antara Asia Tengah dengan dunia Mediterranean.[21]

Runtuhan bangunan bata Kepter Khana di kompleks Merv
Kepter Khana di Shahriyar Ark, kompleks Merv purba. Fungsi asal bangunan bata dari sekitar abad ke-8 hingga ke-11 ini tidak dapat dipastikan.

Selepas penaklukan Arab pada abad ke-7, Merv berkembang sebagai pusat tentera, pentadbiran, perdagangan dan ilmu pengetahuan di Khorasan. Kepentingannya meningkat pada zaman pemerintahan Islam, terutama apabila kota itu menjadi salah sebuah pusat politik utama di bahagian timur dunia Islam.[22]

Pembentukan masyarakat Turkmen moden berkait rapat dengan kelompok Oghuz yang menetap di kawasan di sebelah timur Laut Kaspia. Mulai abad ke-10, sebahagian kelompok Oghuz bergerak ke selatan dan barat bersama-sama dinasti Saljuk, manakala kelompok yang kekal di rantau Transkaspia menjadi antara leluhur utama masyarakat Turkmen kemudian.[23] Pada abad ke-11 dan ke-12, Merv menjadi salah sebuah ibu kota utama Empayar Saljuk dan mencapai kemuncaknya sebagai pusat politik, perdagangan dan kebudayaan.[20]

Kemakmuran Merv terjejas dengan teruk oleh penaklukan Mongol. Pada 1221, tentera Mongol di bawah Tolui menawan dan memusnahkan kota itu serta membunuh sebahagian besar penduduknya. Merv kemudian dibina semula dalam skala tertentu, tetapi tidak pernah memperoleh semula kedudukan yang dinikmatinya pada zaman Saljuk.[22] Dalam abad-abad berikutnya, kawasan Turkmen berada di bawah atau dalam lingkungan pengaruh pelbagai kuasa serantau, termasuk Kekhanan Khiva, Emirat Bukhara dan kerajaan-kerajaan Iran. Menjelang abad ke-19, masyarakat Turkmen masih terbahagi kepada beberapa kelompok suku kaum dan tidak disatukan di bawah sebuah kerajaan pusat Turkmen.[24]

Penguasaan Rusia dan zaman Soviet

[sunting | sunting sumber]

Pengembangan Empayar Rusia ke Asia Tengah mencapai kawasan Turkmen pada separuh kedua abad ke-19. Pada penghujung 1869, tentera Rusia mendarat di Teluk Krasnovodsk di pesisir Laut Kaspia dan mendirikan pangkalan yang berkembang menjadi Krasnovodsk, kini Türkmenbaşy.[25] Penentangan masyarakat Turkmen terhadap kemaraan Rusia berterusan pada dekad berikutnya. Percubaan Rusia menyerang kubu Gök-Tepe pada 1879 gagal, tetapi pasukan di bawah Jeneral Mikhail Skobelev menawannya pada Januari 1881. Serangan serta pengejaran yang menyusul mengorbankan ribuan orang Turkmen, termasuk orang awam. Kekalahan di Gök-Tepe menjadi titik perubahan dalam penaklukan Rusia, yang diikuti oleh pengilhakan Merv dan peluasan kuasa Rusia ke seluruh kawasan Transkaspia pada pertengahan 1880-an.[26]

Seorang lelaki Turkmen berdiri di sisi unta yang membawa muatan
Seorang lelaki Turkmen dengan unta bermuatan di Asia Tengah, dirakam oleh Sergey Prokudin-Gorsky antara 1905 dengan 1915.

Selepas Revolusi Rusia 1917 dan perang saudara yang menyusul, pihak Bolshevik secara beransur-ansur mengukuhkan kekuasaan di Asia Tengah. Dalam proses penetapan sempadan kebangsaan Soviet pada 1924–1925, wilayah-wilayah yang dianggap mempunyai majoriti atau kepentingan penduduk Turkmen dihimpunkan ke dalam Republik Sosialis Soviet Turkmenistan (RSS Turkmen), yang menjadi salah sebuah republik kesatuan dalam Kesatuan Soviet. Pembentukan republik itu merupakan sebahagian daripada dasar Soviet untuk membentuk institusi politik dan wilayah berdasarkan kategori kebangsaan yang ditetapkan oleh negara, walaupun identiti suku kaum dan tempatan terus memainkan peranan dalam masyarakat Turkmen.[27]

Pemerintahan Soviet membawa perubahan sosial dan ekonomi yang besar. Kolektivisasi pertanian pada penghujung 1920-an dan 1930-an mengubah pemilikan serta organisasi kehidupan desa, sementara pengeluaran kapas menjadi unsur penting ekonomi pertanian republik. Pelaksanaan dasar tersebut turut mencetuskan penentangan dalam kalangan sebahagian masyarakat luar bandar.[28] Dasar bahasa dan tulisan turut berubah beberapa kali. Abjad berasaskan Arab yang digunakan untuk bahasa Turkmen digantikan dengan abjad Latin pada 1928 dan kemudian dengan abjad Cyril pada 1940. Bahasa Rusia pula memperoleh kedudukan penting sebagai bahasa komunikasi antara etnik dan dalam banyak bidang pentadbiran serta kehidupan awam Soviet.[29]

Salah satu bencana terbesar dalam sejarah republik Soviet itu berlaku pada Oktober 1948 apabila gempa bumi bermagnitud 7.3 hampir memusnahkan Ashgabat. Kira-kira 90 peratus bangunan di bandar tersebut runtuh. Jumlah korban sebenar kekal tidak pasti, antara lain disebabkan oleh sekatan penyebaran maklumat Soviet serta ketidakpastian tentang jumlah penduduk Ashgabat selepas Perang Dunia Kedua.[30]

Kemerdekaan dan zaman kontemporari

[sunting | sunting sumber]

Ketika Kesatuan Soviet menghampiri pembubaran, satu referendum mengenai kemerdekaan diadakan pada 26 Oktober 1991. Lebih 97 peratus pemilih dilaporkan mengambil bahagian dan lebih 94 peratus daripada mereka menyokong kemerdekaan. Pada keesokan harinya, Soviet Tertinggi republik itu mengisytiharkan Turkmenistan sebagai negara merdeka.[31] Asas undang-undang kemerdekaan itu ditetapkan melalui Undang-undang Perlembagaan Türkmenistanyň garaşsyzlygy we döwlet gurluşynyň esaslary hakynda yang diluluskan pada 27 Oktober 1991.[32]

Saparmurat Niyazov, yang telah mengetuai Parti Komunis Turkmenistan sejak 1985 dan mendominasi kepimpinan republik pada penghujung zaman Soviet, menjadi presiden pertama Turkmenistan merdeka. Pemerintahannya dicirikan oleh pemusatan kuasa yang sangat kuat pada jawatan presiden, ketiadaan pembangkang politik yang berkesan, sekatan terhadap kebebasan awam dan pembentukan kultus personaliti yang meluas di sekeliling dirinya serta gelaran Türkmenbaşy ("Ketua orang Turkmen"). Pada Disember 1999, Niyazov dikecualikan daripada had tempoh jawatan presiden, yang secara undang-undang membolehkannya terus memegang jawatan sepanjang hayat.[33]

Pada masa yang sama, dasar berkecuali menjadi salah satu unsur utama kedudukan antarabangsa negara baharu itu. Pada 12 Disember 1995, Perhimpunan Agung Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu menerima Resolusi 50/80 A yang mengiktiraf dan menyokong status berkecuali kekal yang diisytiharkan Turkmenistan.[34] Niyazov kekal berkuasa sehingga meninggal dunia pada 21 Disember 2006.[35]

Selepas kematian Niyazov, Gurbanguly Berdimuhamedow menjadi pemangku presiden sebelum memenangi pilihan raya presiden pada 11 Februari 2007. Pilihan raya itu berlangsung tanpa penyertaan pembangkang politik sebenar; semua calon datang daripada parti pemerintah, dan Human Rights Watch menilainya sebagai tidak bebas atau adil.[36] Berdimuhamedow memegang jawatan presiden selama kira-kira 15 tahun sebelum berundur menjelang pilihan raya presiden awal pada 2022.[37]

Dalam pilihan raya presiden awal pada 12 Mac 2022, menurut keputusan rasmi Suruhanjaya Pilihan Raya Pusat, anaknya Serdar Berdimuhamedow memperoleh 72.97 peratus undi daripada sembilan calon.[38] Serdar mengangkat sumpah dan memulakan tugas sebagai presiden pada 19 Mac 2022.[39]

Struktur badan perundangan negara turut mengalami perubahan pada awal 2020-an. Dari Mac 2021 hingga Januari 2023, Turkmenistan mempunyai parlimen dua dewan, Milli Geňeş, yang terdiri daripada Mejlis dengan 125 anggota dan Halk Maslahaty dengan 56 anggota. Pada 21 Januari 2023, sidang bersama kedua-dua dewan meluluskan undang-undang perlembagaan yang mengembalikan parlimen kepada struktur satu dewan. Mejlis sekali lagi menjadi badan perundangan negara, manakala Halk Maslahaty dibentuk semula secara berasingan sebagai badan perwakilan tertinggi dengan kuasa yang luas; Gurbanguly Berdimuhamedow dilantik sebagai pengerusinya.[40]

Geografi

[sunting | sunting sumber]

Bentuk muka bumi

[sunting | sunting sumber]
Imej satelit Turkmenistan yang menunjukkan kawasan gurun dan Laut Kaspia
Imej satelit Turkmenistan. Gurun Karakum menguasai sebahagian besar kawasan pedalaman negara.

Turkmenistan meliputi 491,210 km² dan merupakan negara kedua terbesar dari segi keluasan di Asia Tengah selepas Kazakhstan. Wilayahnya memanjang kira-kira 1,100 km dari barat ke timur dan 650 km dari utara ke selatan.[4]

Gurun Karakum mendominasi sebahagian besar kawasan tengah negara. Kawasan pergunungan utama termasuk Kopet Dag di sepanjang sempadan dengan Iran dan Köýtendag di tenggara berhampiran Uzbekistan. Titik tertinggi negara ialah puncak Aýrybaba di Köýtendag, yang mencapai 3,139 meter dari aras laut.[41]

Antara sungai terpenting ialah Amu Darya, Murghab dan Hari. Sumber air mempunyai kepentingan yang besar kepada petempatan dan pertanian kerana sebahagian besar negara berada dalam persekitaran gersang.

Iklim dan alam sekitar

[sunting | sunting sumber]

Turkmenistan mempunyai iklim benua yang sangat kering, dengan musim panas yang panas dan musim sejuk yang boleh menjadi sejuk, khususnya di pedalaman dan kawasan tinggi. Keadaan iklim berbeza mengikut ketinggian dan lokasi, tetapi kekurangan hujan serta kadar sejatan yang tinggi merupakan ciri penting persekitaran negara.[42]

Kekurangan air, kemasinan tanah dan perubahan iklim memberi tekanan kepada sektor pertanian. Bank Dunia mengenal pasti peningkatan suhu, kekurangan air dan kemerosotan mutu tanah sebagai cabaran pembangunan penting bagi Turkmenistan.[14]

Politik dan pemerintahan

[sunting | sunting sumber]
Serdar Berdimuhamedow berdiri dalam sut rasmi
Serdar Berdimuhamedow, Presiden Turkmenistan sejak 2022.

Turkmenistan ditakrifkan oleh perlembagaannya sebagai sebuah negara demokratik, berasaskan undang-undang dan sekular dengan bentuk pemerintahan republik berpresiden. Perlembagaan menetapkan pemisahan kuasa perundangan, eksekutif dan kehakiman serta menjadikan bahasa Turkmen sebagai bahasa negara.[43]

Institusi negara

[sunting | sunting sumber]

Presiden ialah ketua negara dan kuasa eksekutif serta mengetuai Kabinet Menteri. Perlembagaan menetapkan bahawa presiden dipilih secara langsung bagi tempoh tujuh tahun.[43]

Mejlis ialah badan perundangan satu dewan dengan 125 kerusi dan tempoh penggal lima tahun.[4] Halk Maslahaty pula merupakan badan perwakilan yang berasingan dan merangkumi pegawai negara, anggota Mejlis, wakil kerajaan tempatan, parti politik, pertubuhan awam dan wakil masyarakat.[4]

Institusi politik utama Turkmenistan
Institusi atau jawatan Penyandang Sejak Cara pemilihan atau pelantikan Peranan utama
Presiden Serdar Berdimuhamedow 19 Mac 2022[11] Dipilih secara langsung Ketua negara dan kuasa eksekutif[43]
Pengerusi Halk Maslahaty Gurbanguly Berdimuhamedow 21 Januari 2023[12] Dilantik ketika Halk Maslahaty distrukturkan semula Mempengerusikan badan perwakilan tertinggi
Pengerusi Mejlis Dünýägözel Gulmanowa 6 April 2023[12] Dipilih oleh anggota Mejlis Mempengerusikan badan perundangan satu dewan

Pilihan raya dan hak politik

[sunting | sunting sumber]

Pilihan raya Mejlis pada 26 Mac 2023 mengagihkan 125 kerusi antara Parti Demokrat Turkmenistan, dua parti lain yang berdaftar dan calon daripada kumpulan rakyat.[12]

Pembahagian kerusi selepas pilihan raya Mejlis 2023[12]
Parti atau kumpulan Kerusi Kategori
Parti Demokrat Turkmenistan 65 Parti politik
Kumpulan rakyat Turkmenistan 28 Calon kumpulan rakyat
Parti Agraria Turkmenistan 24 Parti politik
Parti Perindustrian dan Usahawan Turkmenistan 8 Parti politik

Kewujudan beberapa parti secara rasmi tidak bermakna sistem politik negara bersifat kompetitif menurut penilaian bebas. OSCE/ODIHR menyimpulkan bahawa pilihan raya 2023 berlangsung dalam persekitaran yang tidak mempunyai persaingan dan pluralisme sebenar. Badan itu turut melaporkan sekatan terhadap kebebasan asasi, kawalan ketat negara terhadap media dan kekurangan kebebasan pentadbiran pilihan raya.[13]

Human Rights Watch pula melaporkan bagi peristiwa 2025 bahawa kerajaan terus mengenakan sekatan berat terhadap kebebasan bersuara, berpersatuan, beragama dan berhimpun secara aman, sementara media bebas dan akses Internet masih sangat terhad.[44]

Hubungan luar dan neutraliti

[sunting | sunting sumber]

Neutraliti kekal merupakan salah satu prinsip utama dasar luar Turkmenistan. Pada 12 Disember 1995, Perhimpunan Agung PBB menerima Resolusi 50/80 A yang mengiktiraf dan menyokong status neutraliti kekal negara tersebut.[15] Perhimpunan Agung sekali lagi menegaskan sokongan kepada status itu melalui Resolusi 79/274 pada 21 Mac 2025, yang turut merujuk resolusi terdahulu pada 1995 dan 2015.[45]

Pembahagian pentadbiran

[sunting | sunting sumber]
Peta berwarna Turkmenistan yang menunjukkan sempadan lima welayat
Peta lima welayat Turkmenistan.

Pada peringkat pentadbiran utama, Turkmenistan terdiri daripada lima welayat (wilayah), iaitu Ahal, Balkan, Daşoguz, Lebap dan Mary. Setiap welayat dibahagikan lagi kepada etrap (daerah). Ashgabat, sebagai ibu negara, ditadbir berasingan daripada kelima-lima welayat dan terbahagi kepada empat etrap, iaitu Bagtyyarlyk, Berkararlyk, Kopetdag dan Buzmein. Arkadag pula ialah bandar berkepentingan negara dengan status undang-undang khas dan terdiri daripada dua etrap, Karizek dan Gorjav.[46] Status khas Arkadag ditetapkan melalui undang-undang Turkmenistan Arkadag şäheri hakynda bertarikh 23 Mac 2023.[47]

Pusat pentadbiran Ahal pada masa ini ialah Anau (Änew atau Anew dalam sumber Turkmen dan Inggeris), bukannya Arkadag.[48] Pusat bagi empat welayat yang lain ialah Balkanabat, Daşoguz, Türkmenabat dan Mary. Jadual berikut menggabungkan pusat pentadbiran semasa dengan angka penduduk daripada banci kebangsaan pada 17 Disember 2022. Oleh sebab susunan pentadbiran berubah selepas banci tersebut, terutama berikutan status khas Arkadag pada 2023 dan rombakan peringkat etrap pada 2025, angka penduduk itu menggambarkan unit pelaporan banci 2022 dan bukan sempadan pentadbiran semasa secara tepat.[5]

Lima welayat Turkmenistan
Welayat Pusat pentadbiran Penduduk (banci 2022)[5]
Ahal Anau[48] 886,845
Balkan Balkanabat[49] 529,895
Daşoguz Daşoguz[50] 1,550,354
Lebap Türkmenabat[51] 1,447,298
Mary Mary[52] 1,613,386

Kuasa eksekutif tempatan pada peringkat welayat, etrap dan bandar dilaksanakan melalui häkimlik, iaitu badan pentadbiran yang diketuai oleh seorang häkim. Menurut undang-undang mengenai badan eksekutif tempatan, häkimlik diwujudkan oleh Presiden Turkmenistan, manakala häkim dan timbalannya dilantik serta boleh diberhentikan oleh Presiden. Semua häkim bertanggungjawab kepada Presiden; häkim di peringkat etrap dan bandar turut bertanggungjawab kepada häkim bagi unit pentadbiran yang lebih tinggi.[53]

Badan perwakilan tempatan pula dikenali sebagai halk maslahaty. Undang-undang memperuntukkan halk maslahaty pada peringkat welayat, bandar yang mempunyai taraf setara dengannya, etrap dan bandar di peringkat etrap. Majlis peringkat welayat terdiri daripada 40 ahli, manakala majlis peringkat etrap dan bandar terdiri daripada 20 ahli. Tempoh keahlian ialah lima tahun dan tatacara pemilihan ditentukan oleh Kod Pilihan Raya Turkmenistan.[54]

Pembahagian pada peringkat bawahan telah beberapa kali disusun semula. Pada 19 September 2025, Mejlis meluluskan rombakan yang mewujudkan tujuh etrap baharu di Ahal, Daşoguz, Lebap dan Mary, di samping mengubah beberapa sempadan, pusat pentadbiran dan pengelasan penempatan. Rombakan tersebut tidak mengubah bilangan lima welayat utama.[55]

Dalam banci 2022, Ashgabat dilaporkan berasingan daripada lima welayat dengan 1,030,063 penduduk; jumlah penduduk negara ialah 7,057,841 orang. Banci itu mendahului pemberian status khas kepada Arkadag pada Mac 2023. Dalam pecahan bandar bagi Ahal, Arkadag masih dicatat di bawah Ahal dan bukannya sebagai unit pentadbiran peringkat utama yang berasingan. Oleh itu, banci 2022 tidak menyediakan angka penduduk yang boleh disamakan secara langsung dengan wilayah pentadbiran Arkadag pada masa ini.[5][47]

Ekonomi

[sunting | sunting sumber]

Hidrokarbon dan struktur ekonomi

[sunting | sunting sumber]

Turkmenistan ialah negara berpendapatan menengah atas yang ekonominya masih banyak dipengaruhi oleh sektor negara dan hasil hidrokarbon. Menurut Bank Dunia, negara ini mempunyai rizab gas asli terbukti keempat terbesar di dunia dan merupakan antara pengeksport gas asli utama dunia.[14]

Minyak, gas asli dan hasil petroleum membentuk 84.9 peratus daripada jumlah eksport Turkmenistan pada 2024. Bank Dunia turut melaporkan bahawa perusahaan milik negara menyumbang 59.2 peratus daripada jumlah pusing ganti ekonomi pada 2023.[14] Kekayaan hidrokarbon menyediakan sumber pendapatan negara yang besar, tetapi pada masa yang sama menjadikan ekonomi terdedah kepada perubahan harga tenaga dan permintaan eksport.

Statistik makroekonomi Turkmenistan perlu ditafsirkan dengan berhati-hati kerana anggaran antara institusi boleh berbeza. Kerajaan melaporkan pertumbuhan KDNK sebanyak 6.3 peratus pada 2024, manakala kakitangan Tabung Kewangan Antarabangsa menganggarkan pertumbuhan sekitar 3 peratus, turun daripada 4.5 peratus pada 2023. Bank Dunia mengaitkan perbezaan tersebut dengan antara lain kelemahan eksport hidrokarbon dan masalah ketelusan data ekonomi.[14]

Bagi 2025, pangkalan data Bank Dunia mencatatkan KDNK nominal sekitar AS$49.83 bilion dan KDNK nominal per kapita sekitar AS$6,540.[6] KDNK berdasarkan pariti kuasa beli bagi tahun yang sama dianggarkan sekitar AS$172.20 bilion.[56]

Kepelbagaian ekonomi dan mata wang

[sunting | sunting sumber]
Wang kertas 10 manat Turkmenistan keluaran 2009
Wang kertas 10 manat keluaran 2009.

Pertanian masih merupakan sumber pekerjaan yang penting, tetapi menghadapi masalah produktiviti, kekurangan air dan kemerosotan tanah. Pada 2024, eksport bukan tenaga yang berkembang termasuk baja, plastik, makanan diproses, serat kapas serta buah-buahan dan sayur-sayuran.[14] Bank Dunia menilai bahawa usaha mempelbagaikan ekonomi telah diteruskan tetapi kemajuannya masih perlahan, dengan pembangunan sektor swasta menjadi salah satu cabaran utama.[14]

Mata wang negara ialah manat Turkmenistan, dengan kod ISO 4217 TMT. Manat mula diperkenalkan pada 1 November 1993.[4]

Dalam pangkalan data Bank Dunia, pemerhatian terkini yang tersedia bagi pekali Gini Turkmenistan ialah 40.8 bagi 1998. Oleh sebab data tersebut berusia lebih dua dekad, angka itu tidak boleh dianggap sebagai ukuran semasa ketidaksamaan pendapatan negara tanpa menyatakan tahun rujukannya.[2]

Pengangkutan

[sunting | sunting sumber]
Kereta api penumpang bergerak melalui kawasan gersang di Turkmenistan
Kereta api penumpang di laluan Kereta Api Trans-Kaspia di timur Ashgabat.

Kedudukan Turkmenistan antara Laut Kaspia, Iran dan negara-negara Asia Tengah menjadikan rangkaian darat penting kepada hubungan perdagangan serantau. Menurut Bank Pembangunan Asia, rangkaian kereta api negara mempunyai panjang kira-kira 5,173 km. Laluan timur-barat utama menghubungkan kawasan Türkmenbaşy, Ashgabat, Mary dan Türkmenabat, manakala koridor utara-selatan menghubungkan Kazakhstan melalui bahagian barat Turkmenistan dengan Iran.[57]

Bank Dunia menganggap peningkatan hubungan pengangkutan, termasuk jalan raya, kereta api dan pelabuhan, sebagai penting kepada usaha Turkmenistan untuk mengembangkan perdagangan dan mengurangkan kebergantungan ekonomi kepada hidrokarbon.[14]

Demografi

[sunting | sunting sumber]
Pemandangan bandar Ashgabat dengan bangunan moden dan kawasan hijau
Ashgabat, ibu negara dan bandar terbesar Turkmenistan.

Bancian lengkap pada 17 Disember 2022 merekodkan 7,057,841 penduduk. Daripada jumlah tersebut, 3,321,497 orang atau 47.1 peratus tinggal di kawasan bandar, sementara 3,736,344 orang atau 52.9 peratus tinggal di kawasan luar bandar.[5] Berdasarkan keluasan rasmi negara, angka bancian tersebut bersamaan dengan kepadatan penduduk kira-kira 14.4 orang bagi setiap km².[5][4]

Etnik dan bahasa

[sunting | sunting sumber]

Turkmenistan ialah sebuah negara berbilang etnik, tetapi etnik Turkmen membentuk sebahagian besar penduduk. Bancian 2022 menyediakan pecahan terperinci mengikut kewargaan etnik atau komposisi kebangsaan.[58]

Kumpulan etnik terbesar menurut bancian 2022[58]
Kumpulan etnik Bilangan Peratus penduduk
Turkmen 6,120,854 86.72%
Uzbek 642,476 9.10%
Rusia 114,447 1.62%
Baloch 87,503 1.24%
Azerbaijan 26,576 0.38%
Armenia 14,711 0.21%
Kazakh 11,825 0.17%
Parsi 10,997 0.16%
Tatar 8,643 0.12%

Bahasa Turkmen ialah satu-satunya bahasa negara yang ditetapkan oleh Perlembagaan.[43] Bahasa Rusia turut digunakan dalam masyarakat dan diajar bersama bahasa Turkmen dan bahasa Inggeris dalam sistem pendidikan menurut maklumat kerajaan, tetapi tidak mempunyai kedudukan sebagai bahasa rasmi negara.[4]

Agama

[sunting | sunting sumber]

Islam ialah agama majoriti, khususnya tradisi Sunni, sementara komuniti Ortodoks Timur membentuk minoriti agama terbesar. Angka mengenai agama merupakan anggaran dan bukan pecahan bancian rasmi yang setara dengan data etnik. Laporan Kebebasan Beragama Antarabangsa Amerika Syarikat bagi 2023 menganggarkan sekitar 93 peratus penduduk beragama Islam dan sekitar 6.4 peratus menganut Ortodoks Timur.[59]

Perlembagaan secara rasmi menjamin kebebasan beragama dan menetapkan pemisahan organisasi agama daripada negara.[43] Walau bagaimanapun, laporan bebas menyatakan bahawa aktiviti keagamaan, pendaftaran pertubuhan dan bahan agama masih tertakluk pada kawalan kerajaan yang ketat.[44]

Pendidikan, kesihatan dan pembangunan manusia

[sunting | sunting sumber]

Sistem pendidikan Turkmenistan bersifat sekular. Pendidikan sekolah merangkumi program 12 tahun dan bahasa Turkmen merupakan bahasa utama negara, sementara bahasa asing termasuk Rusia dan Inggeris turut diajar.[4]

Menurut Bank Dunia, jangka hayat ketika lahir ialah sekitar 70 tahun pada 2024.[6] Dalam Human Development Report 2025, yang menggunakan data 2023, Turkmenistan memperoleh HDI 0.764 dan berada pada kedudukan ke-95. Nilai tersebut meningkat daripada 0.761 bagi 2022.[3]

Kebudayaan

[sunting | sunting sumber]
Corak geometri merah, hijau dan putih pada permaidani Turkmen
Corak tradisional pada permaidani Turkmen.

Budaya Turkmen terbentuk daripada tradisi masyarakat pastoral dan oasis Asia Tengah serta sejarah hubungan dengan dunia Iran dan Turkik. Antara unsur budaya yang paling dikenali ialah tenunan permaidani, muzik tradisional, puisi lisan, penternakan kuda dan adat masyarakat Turkmen.

Tokoh kesusasteraan yang sangat penting dalam tradisi Turkmen ialah penyair abad ke-18 Magtymguly Pyragy, yang karya-karyanya mempunyai kedudukan utama dalam perkembangan bahasa sastera dan identiti kebudayaan Turkmen.

Warisan budaya tidak ketara

[sunting | sunting sumber]

Seni pembuatan permaidani Turkmen tradisional dimasukkan ke dalam Senarai Perwakilan Warisan Budaya Tidak Ketara Kemanusiaan UNESCO pada 2019. Corak permaidani mempunyai hubungan dengan identiti masyarakat dan tradisi kelompok Turkmen serta digunakan dalam pelbagai konteks sosial dan upacara.[60]

Pembuatan dan persembahan dutar, alat muzik bertali dua berleher panjang, diiktiraf UNESCO pada 2021. Tradisi itu merangkumi kemahiran menghasilkan alat muzik serta persembahan muzik dan nyanyian.[61] Unsur warisan Turkmen lain yang telah mendapat pengiktirafan UNESCO termasuk tradisi berkaitan kuda Akhal-Teke dan pembiakan anjing alabay Turkmen.[62]

Tapak Warisan Dunia

[sunting | sunting sumber]

Setakat 2026, Turkmenistan mempunyai lima hartanah yang disenaraikan sebagai Tapak Warisan Dunia UNESCO, terdiri daripada empat tapak budaya dan satu tapak semula jadi.[63]

Tapak Warisan Dunia UNESCO di Turkmenistan[63]
Tapak Tahun inskripsi Kategori Catatan
Taman Sejarah dan Kebudayaan Negara “Merv Purba” 1999 Budaya Bandar oasis bersejarah yang menjadi salah satu pusat utama Laluan Sutera dan Empayar Saljuk.[7]
Kunya-Urgench 2005 Budaya Kompleks bandar bersejarah di kawasan Khwarezm.
Kubu Parthia Nisa 2007 Budaya Kompleks arkeologi berkaitan Empayar Parthia.
Laluan Sutera: Koridor Zarafshan-Karakum 2023 Budaya Sebahagian daripada harta bersiri Laluan Sutera.
Gurun Musim Sejuk Turan 2023 Semula jadi Harta semula jadi bersiri yang merangkumi ekosistem gurun sederhana Turan.

Rujukan

[sunting | sunting sumber]
  1. ↑ "Türkmenistanyň Döwlet senasy hakynda" (dalam bahasa Turkmen). Mejlis Turkmenistan. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  2. 1 2 "Gini index - Turkmenistan" (dalam bahasa Inggeris). Bank Dunia. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  3. 1 2 3 Human Development Report 2025 (PDF) (Laporan) (dalam bahasa Inggeris). Program Pembangunan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. 2025. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 "General Information" (dalam bahasa Inggeris). Ministry of Foreign Affairs of Turkmenistan. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  5. 1 2 3 4 5 6 "Results of the complete population and housing census of Turkmenistan 2022" (dalam bahasa Inggeris). State Committee of Turkmenistan on Statistics. Dicapai pada 29 Ogos 2026. Ralat petik: Tag <ref> tidak sah, nama "Census2022" digunakan secara berulang dengan kandungan yang berbeza
  6. 1 2 3 "Turkmenistan" (dalam bahasa Inggeris). Bank Dunia. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  7. 1 2 "State Historical and Cultural Park "Ancient Merv"" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO World Heritage Centre. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  8. ↑ "Turkmenistan - Incorporation into Russia" (dalam bahasa Inggeris). U.S. Library of Congress, Federal Research Division. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  9. ↑ "Turkmenistan - Soviet Turkmenistan" (dalam bahasa Inggeris). U.S. Library of Congress, Federal Research Division. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  10. ↑ "Turkmenistan's Referendum on Independence" (dalam bahasa Inggeris). Commission on Security and Cooperation in Europe. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  11. 1 2 "Solemn ceremony of inauguration of the President of Turkmenistan" (dalam bahasa Inggeris). Turkmenistan: Golden Age. 19 Mac 2022. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  12. 1 2 3 4 5 "Turkmenistan Assembly March 2023 Election" (dalam bahasa Inggeris). Kesatuan Antara Parlimen. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  13. 1 2 "Turkmenistan parliamentary elections 2023: ODIHR election assessment mission final report" (dalam bahasa Inggeris). OSCE/ODIHR. 10 Oktober 2023. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  14. 1 2 3 4 5 6 7 8 "Turkmenistan Overview: Development news, research, data" (dalam bahasa Inggeris). Bank Dunia. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  15. 1 2 "Permanent neutrality of Turkmenistan: resolution / adopted by the General Assembly" (dalam bahasa Inggeris). Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. 12 Disember 1995. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  16. ↑ "Country Details - Turkmenistan". UNGEGN WGN Public Dashboard (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  17. ↑ Schmitt, Rüdiger; Bailey, Harold Walter (15 Disember 1986). "Armenia and Iran iv. Iranian influences in Armenian Language". Encyclopædia Iranica (dalam bahasa Inggeris). Jil. II. m/s. 445–465. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  18. ↑ Bosworth, Clifford Edmund; Golden, Peter B. (15 Disember 2002). "ḠOZZ". Encyclopædia Iranica (dalam bahasa Inggeris). Jil. XI. m/s. 184–187. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  19. ↑ Kahya, Hayrullah (17 Mei 2024). "The ethnocultural and sociological analysis of migrations documented in Shajara-i Tarākima (Turkmen genealogy)". Humanities and Social Sciences Communications (dalam bahasa Inggeris). 11. doi:10.1057/s41599-024-03148-5. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  20. 1 2 "State Historical and Cultural Park "Ancient Merv"" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO World Heritage Centre. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  21. ↑ "Parthian Fortresses of Nisa" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO World Heritage Centre. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  22. 1 2 Özgüdenli, Osman Gazi (2004). "Merv". TDV İslâm Ansiklopedisi (dalam bahasa Turki). Jil. 29. TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. m/s. 221–223. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  23. ↑ Tulu, Sultan. "Khorasan xxiii. Turkic Dialects of Khorasan". Encyclopaedia Iranica (dalam bahasa Inggeris). Jil. XVII. m/s. 31–36. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  24. ↑ Edgar, Adrienne Lynn (2004). Tribal Nation: The Making of Soviet Turkmenistan (dalam bahasa Inggeris). Princeton University Press. m/s. 17–40.
  25. ↑ Bregel, Yuri (1 Januari 2000). "Central Asia vii. In the 18th-19th Centuries". Encyclopaedia Iranica (dalam bahasa Inggeris). Jil. V. m/s. 193–205. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  26. ↑ Morrison, Alexander (2020). The Russian Conquest of Central Asia: A Study in Imperial Expansion, 1814–1914 (dalam bahasa Inggeris). Cambridge University Press. m/s. 409–475. doi:10.1017/9781139343381.011.
  27. ↑ Edgar, Adrienne Lynn (2004). Tribal Nation: The Making of Soviet Turkmenistan (dalam bahasa Inggeris). Princeton University Press. m/s. 41–69.
  28. ↑ Edgar, Adrienne Lynn (2004). Tribal Nation: The Making of Soviet Turkmenistan (dalam bahasa Inggeris). Princeton University Press. m/s. 197–220.
  29. ↑ "Turkmenistan, the country and the language" (dalam bahasa Inggeris). Institut national des langues et civilisations orientales. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  30. ↑ "Seismotectonic aspects of the Ms 7.3 1948 October 5 Aşgabat (Ashgabat) earthquake, Türkmenistan: right-lateral rupture across multiple fault segments, and continuing urban hazard". Geophysical Journal International (dalam bahasa Inggeris). Oxford University Press. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  31. ↑ "Turkmenistan's Referendum on Independence" (dalam bahasa Inggeris). Commission on Security and Cooperation in Europe. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  32. ↑ "Türkmenistanyň garaşsyzlygy we döwlet gurluşynyň esaslary hakynda" (dalam bahasa Turkmen). Mejlis Turkmenistan. 27 Oktober 1991. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  33. ↑ "1999 Country Reports on Human Rights Practices: Turkmenistan" (dalam bahasa Inggeris). Jabatan Negara Amerika Syarikat. 25 Februari 2000. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  34. ↑ "Permanent neutrality of Turkmenistan" (dalam bahasa Inggeris). Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. 12 Disember 1995. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  35. ↑ "Official Records of the General Assembly, Sixty-first session, 84th plenary meeting" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. 22 Disember 2006. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  36. ↑ "World Report 2008: Turkmenistan" (dalam bahasa Inggeris). Human Rights Watch. 2008. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  37. ↑ "Turkmenistan, Parliamentary Elections, 26 March 2023: Final Report" (dalam bahasa Inggeris). OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights. 9 Oktober 2023. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  38. ↑ "The results of the Presidential elections". Turkmenistan: Golden Age (dalam bahasa Inggeris). State News Agency of Turkmenistan. 15 Mac 2022. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  39. ↑ "Solemn ceremony of inauguration of the President of Turkmenistan". Turkmenistan: Golden Age (dalam bahasa Inggeris). State News Agency of Turkmenistan. 19 Mac 2022. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  40. ↑ "Turkmenistan Assembly March 2023 Election" (dalam bahasa Inggeris). Inter-Parliamentary Union. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  41. ↑ "Turkmen flag was raised on the highest point of the country - peak Ayrybaba" (dalam bahasa Inggeris). Turkmenistan: Golden Age. 16 Februari 2016. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  42. ↑ "Turkmenistan - Country Overview" (dalam bahasa Inggeris). Bank Dunia Climate Change Knowledge Portal. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  43. 1 2 3 4 5 "Türkmenistanyň Konstitusiýasy" (dalam bahasa Turkmen). Mejlis Turkmenistan. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  44. 1 2 "World Report 2026: Turkmenistan" (dalam bahasa Inggeris). Human Rights Watch. 2026. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  45. ↑ "Permanent neutrality of Turkmenistan: resolution / adopted by the General Assembly" (dalam bahasa Inggeris). Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. 21 Mac 2025. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  46. ↑ "GENERAL INFORMATION" (dalam bahasa Inggeris). Ministry of Foreign Affairs of Turkmenistan. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  47. 1 2 "Arkadag şäheri hakynda" (dalam bahasa Turkmen). Türkmenistanyň Mejlisi. 23 Mac 2023. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  48. 1 2 "What is the city of Anev, the cultural capital of the Turkic world 2024, famous for?". Turkmenistan: Golden Age (dalam bahasa Inggeris). 19 Januari 2024. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  49. ↑ "A creative competition dedicated to the motto of the year held in the Balkan velayat". Turkmenistan: Golden Age (dalam bahasa Inggeris). 20 Februari 2026. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  50. ↑ "A new administrative building for the adalat authorities is being built in Dashoguz". Turkmenistan: Golden Age (dalam bahasa Inggeris). 23 Disember 2025. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  51. ↑ "Medical Center and Residential Complex Officially Open in Turkmenabat". Turkmenistan: Golden Age (dalam bahasa Inggeris). 19 Julai 2018. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  52. ↑ "Mary welaýat häkimligi" (dalam bahasa Turkmen). Mary welaýat häkimligi. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  53. ↑ "Ýerine ýetiriji häkimiýetiň ýerli edaralary hakynda" (dalam bahasa Turkmen). Türkmenistanyň Mejlisi. 10 Mei 2010. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  54. ↑ "Döwlet häkimiýetiniň ýerli wekilçilikli edaralary hakynda" (dalam bahasa Turkmen). Türkmenistanyň Mejlisi. 1 Oktober 2011. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  55. ↑ "Resolution of the Mejlis of Turkmenistan on the Administrative-Territorial Division of Turkmenistan". Turkmenistan: Golden Age (dalam bahasa Inggeris). 19 September 2025. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  56. ↑ "GDP, PPP (current international $) - Turkmenistan" (dalam bahasa Inggeris). Bank Dunia. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  57. ↑ "TransTurkmenistan Railway Modernization Project (Phase 1, Ashgabat-Dushak)" (dalam bahasa Inggeris). Bank Pembangunan Asia. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  58. 1 2 "Results of the complete population and housing census of Turkmenistan 2022: National composition of the population and language proficiency" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). State Committee of Turkmenistan on Statistics. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  59. ↑ "2023 Report on International Religious Freedom: Turkmenistan" (dalam bahasa Inggeris). United States Department of State. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  60. ↑ "Traditional turkmen carpet making art in Turkmenistan" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO Intangible Cultural Heritage. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  61. ↑ "Dutar making craftsmanship and traditional music performing art combined with singing" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO Intangible Cultural Heritage. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  62. ↑ "Turkmenistan" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO Intangible Cultural Heritage. Dicapai pada 29 Ogos 2026.
  63. 1 2 "Turkmenistan" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO World Heritage Centre. Dicapai pada 29 Ogos 2026.

Pautan luar

[sunting | sunting sumber]
Diambil daripada "https://ms.wikipedia.org/w/index.php?title=Turkmenistan&oldid=6944005"