তিৰুৱনন্তপুৰম

তিৰুৱনন্তপুৰম
তিৰুৱনন্তপুৰম ত্ৰিবান্দ্ৰম অনন্তপুৰী
	মহানগৰ
	কেন্দ্ৰত টেকন’পাৰ্ক দ্বিতীয় পৰ্যায়ৰ সৈতে উত্তৰ তিৰুৱনন্তপুৰম পদ্মনাভস্বামী মন্দিৰ টেকন’পাৰ্ক তৃতীয় পৰ্যায় কোভালাম সাগৰীয় তীৰ কনকাকুন্নু ৰাজপ্ৰাসাদ তিৰুৱনন্তপুৰম কেন্দ্ৰীয় কৌডিয়াৰ ৰাজপ্ৰাসাদ
	পতাকা মোহৰ
	উপনাম(সমূহ): ভাৰতৰ চিৰসেউজ চহৰ; ঈশ্বৰৰ নিজা ৰাজধানী
	স্থানাংক: 08°31′26.8″N 76°56′11.8″E / 8.524111°N 76.936611°Eস্থানাংক: 08°31′26.8″N 76°56′11.8″E / 8.524111°N 76.936611°E
দেশ	ভাৰত
ৰাজ্য	Kerala
জিলা	তিৰুৱনন্তপুৰম
প্ৰতিস্থাপক	মাৰ্তাণ্ড বাৰ্মা
চৰকাৰ
• ধৰণ	পৌৰ নিগম
• পৰিচালনা	তিৰুৱনন্তপুৰম পৌৰ নিগম
• মেয়ৰ	এডভোকেট ভি. ভি. ৰাজেশ (বিজেপি)
• উপ-মেয়ৰ	জি. এছ. আশা নাথ (বিজেপি)
• সংসদ সদস্য	ড° শশী থাৰুৰ (আই.এন.চি.)
কালি
• মহানগৰ	২১৪ বৰ্গকিমি (৮৩ বৰ্গমাইল)
• মেট্ৰ’	৩১১ বৰ্গকিমি (১২০ বৰ্গমাইল)
• স্থান	প্ৰথম
উচ্চতা	৩৮.৯৩ মিটাৰ (১২৭.৭২ ফুট)
জনসংখ্যা
• মহানগৰ	৯,৫৭,৭৩০
• ঘনত্ব	৪,৫০০/বৰ্গকিমি (১২,০০০/বৰ্গমাইল)
• মেট্ৰ’	18,90,406

তিৰুৱনন্তপুৰম (ইংৰাজী: Thiruvananthapuram, মালয়ালম: തിരുവനന്തപുരം) ভাৰতৰ কেৰেলা ৰাজ্যৰ ৰাজধানী চহৰ। এই চহৰৰ আন এটা নাম ত্ৰিবান্দ্ৰম। ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি, তিৰুৱনন্তপুৰম পৌৰ নিগমৰ জনসংখ্যা আছিল ৯,৫৭,৭৩০ জন।^[1] এই চহৰখন ২১৪.৮৬ বৰ্গ কিলোমিটাৰ অঞ্চলজুৰি বিস্তৃত। ই কেৰেলাৰ আটাইতকৈ বেছি জনসংখ্যা থকা চহৰ।^[2] আনহাতে, ৫৪৩ বৰ্গ কিলোমিটাৰ এলেকাৰে গঠিত বৃহত্তৰ তিৰুৱনন্তপুৰম মহানগৰ অঞ্চলৰ জনসংখ্যা ১৭ লাখতকৈও অধিক।^[3]

ভাৰতৰ অতি কমসংখ্যক চহৰৰ ভিতৰত তিৰুৱনন্তপুৰম অন্যতম, যি একেলগে বহুকেইটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। এই চহৰখন এখন ৰাজধানী চহৰ।^[4] ই এখন ঐতিহাসিক ঐতিহ্যবাহী চহৰ।^[5] ইয়াৰ লগতে ই এখন সাগৰীয় বাণিজ্যিক চহৰ।^[6] এই চহৰখন এক তথ্য প্ৰযুক্তি কেন্দ্ৰ।^[7] ই এখন মহাকাশ গৱেষণা চহৰ।^[8] চহৰখন প্ৰতিৰক্ষা আৰু মটৰগাড়ী প্ৰযুক্তিৰ এক প্ৰধান কেন্দ্ৰ।^[9] ইয়াৰ উপৰি ই এখন জৈৱ বিজ্ঞান চহৰ^[10] আৰু পৰ্যটন চহৰ।^[11] চহৰখন বিভিন্ন গৱেষণা তথা উন্নয়নমূলক প্ৰতিষ্ঠানৰ বাবেও জনাজাত। সমগ্ৰ বিশ্বৰ ভিতৰতে এই চহৰখন এক বিৰল স্থান। কাৰণ ইয়াৰ মূল চহৰ কেন্দ্ৰৰ একেবাৰে ওচৰতে এটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ আৰু এটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় গভীৰ সাগৰীয় বন্দৰ অৱস্থিত।^[12]

ভাৰতৰ পশ্চিম উপকূলত আৰু মূল ভূ-খণ্ডৰ একেবাৰে দক্ষিণ অংশৰ ওচৰত তিৰুৱনন্তপুৰম অৱস্থিত। এই বন্দৰ চহৰখন অতি ব্যস্ত পূব-পশ্চিম সাগৰীয় জাহাজ পথৰপৰা ১০ সাগৰীয় মাইল (nmi) নিলগত অৱস্থিত।^[13] এই চহৰখনতে ভাৰতৰ প্ৰথমটো গভীৰ সাগৰীয় কণ্টেইনাৰ ট্ৰান্স-শ্বিপমেণ্ট বন্দৰ অৱস্থিত। ইয়াৰ নাম ভিঝিনজাম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বন্দৰ তিৰুৱনন্তপুৰম।^[14] চহৰখনৰ ভূ-খণ্ড চাপৰ উপকূলীয় পাহাৰেৰে ঢৌ খেলোৱা।^[15] তিৰুৱনন্তপুৰম ইয়াৰ চহকী সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ বাবেও জনাজাত। এই চহৰখন স্বাতী তিৰুনাল ৰামা বাৰ্মাৰ সংগীত সাধনাৰ সৈতে জড়িত। বিখ্যাত চিত্ৰশিল্পী ৰাজা ৰবি বাৰ্মাৰ কলাত্মক ঐতিহ্যৰ বাবেও চহৰখন বিখ্যাত। উলূৰ এছ পৰমেশ্বৰ আয়াৰ, কুমাৰন আছান, চি ভি ৰমন পিল্লাই আৰু নাৰায়ণ গুৰুৰ দৰে ব্যক্তিসকলে ইয়াৰপৰাই মালায়ালম সাহিত্যৰ বিকাশত বিশেষ অৱদান আগবঢ়াইছিল। এই চহৰখনতে বিখ্যাত পদ্মনাভস্বামী মন্দিৰ অৱস্থিত। এই মন্দিৰটো বিশ্বৰ আটাইতকৈ চহকী মন্দিৰ হিচাপে পৰিচিত।^[16]

বৰ্তমানৰ তিৰুৱনন্তপুৰম অঞ্চলটো পূৰ্বতে আয় সাম্ৰাজ্যই শাসন কৰিছিল। তেওঁলোক চেৰা ৰাজবংশৰ সামন্ত আছিল।^[17] দ্বাদশ শতিকাত এই অঞ্চলটো বেণ্ড সাম্ৰাজ্যৰ অধীনলৈ আহে।^[17] অষ্টাদশ শতিকাত ৰজা মাৰ্তাণ্ড বাৰ্মাই এই ভূ-খণ্ড বিস্তাৰ কৰে। তেওঁ ট্ৰাভাংকুৰ ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু তিৰুৱনন্তপুৰমক ইয়াৰ ৰাজধানী পাতে।^[18] ১৭৫৫ চনত পুৰক্কাঁড়ৰ যুদ্ধত কেলিকটৰ শক্তিশালী জামোৰিনক পৰাস্ত কৰি ট্ৰাভাংকোৰ কেৰেলাৰ আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী ৰাজ্য হৈ পৰে।^[19] ১৯৪৭ চনত ভাৰতৰ স্বাধীনতা লাভৰ পিছত তিৰুৱনন্তপুৰম ট্ৰাভাংকোৰ-কোচিন ৰাজ্যৰ ৰাজধানী হয়। পিছত ১৯৫৬ চনত নতুন কেৰেলা ৰাজ্য গঠন হোৱালৈকে ই ৰাজধানী হৈয়েই থাকে।^[20]^[21]

তিৰুৱনন্তপুৰম এক উল্লেখযোগ্য শৈক্ষিক আৰু গৱেষণা কেন্দ্ৰ। ইয়াত কেৰেলা বিশ্ববিদ্যালয়, এ পি জে আব্দুল কালাম প্ৰযুক্তি বিশ্ববিদ্যালয় আৰু ইন্দিৰা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় মুক্ত বিশ্ববিদ্যালয়ৰ আঞ্চলিক মুখ্য কাৰ্যালয় অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰি ইয়াত বহুতো স্কুল-কলেজ আছে। চহৰখনত ৰাষ্ট্ৰীয় আন্তঃশাখা বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান আৰু ভাৰতীয় মহাকাশ গৱেষণা সংস্থাৰ অধীনস্থ বিক্ৰম সাৰাভাই মহাকাশ কেন্দ্ৰ অৱস্থিত। তদুপৰি ভাৰতীয় মহাকাশ বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান, ৰাষ্ট্ৰীয় পৃথিৱী বিজ্ঞান অধ্যয়ন কেন্দ্ৰ আৰু ভাৰতীয় বিজ্ঞান শিক্ষা আৰু গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠানৰ (IISER) এটা চৌহদ ইয়াত আছে।^[22] এই চহৰখনৰপৰাই ভাৰতৰ মহাকাশ কাৰ্যসূচীৰ আৰম্ভণি হৈছিল। ইয়াত লিকুইড প্ৰপালচন চিষ্টেমছ চেণ্টাৰৰ মুখ্য কাৰ্যালয় আছে। চহৰখনত 'টুঞ্জ এনিমেচন ইণ্ডিয়া' আৰু 'টাটা এলেক্সি লিমিটেড'ৰ দৰে সংবাদ মাধ্যম প্ৰতিষ্ঠান আছে। লগতে মালায়ালম ছবিৰ অন্যতম প্ৰথম চলচ্চিত্ৰ ষ্টুডিঅ’ 'চিত্ৰাঞ্জলী ফিল্ম ষ্টুডিঅ’' ইয়াত অৱস্থিত। কাজাকুট্টমত থকা 'কিনফ্ৰা ফিল্ম এণ্ড ভিডিঅ' পাৰ্ক' হৈছে ভাৰতৰ প্ৰথমটো তথ্য-মনোৰঞ্জন ঔদ্যোগিক উদ্যান।^[23]

২০১২ চনত 'দ্য টাইমছ অৱ ইণ্ডিয়া'ই কৰা এক ক্ষেত্ৰভিত্তিক সমীক্ষাত তিৰুৱনন্তপুৰমক কেৰেলাৰ ভিতৰত বাস কৰিবলৈ আটাইতকৈ উত্তম চহৰ বুলি উল্লেখ কৰিছিল।^[24] ২০১৩ চনত 'ইণ্ডিয়া টুডেই' চলোৱা এক সমীক্ষাত চহৰখনে ভাৰতৰ বাসোপযোগী চহৰসমূহৰ ভিতৰত পোন্ধৰ নম্বৰ স্থান লাভ কৰিছিল।^[25] 'জনগ্ৰহ চিটিজেনশ্বিপ এণ্ড ডেম’ক্ৰেচি' কেন্দ্ৰই চলোৱা ভাৰতৰ চহৰ-ব্যৱস্থাৰ বাৰ্ষিক সমীক্ষা অনুসৰি ২০১৫ আৰু ২০১৬ চনত ধাৰাবাহিকভাৱে তিৰুৱনন্তপুৰম ভাৰতৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ চহৰ হিচাপে বিবেচিত হৈছিল।^[26] ২০১৭ চনত কৰা একেটা সংস্থাৰে আন এক সমীক্ষাত চহৰখন ভাৰতৰ আটাইতকৈ উন্নত প্ৰশাসনীয় ব্যৱস্থা থকা চহৰ হিচাপে প্ৰথম স্থানত নিৰ্বাচিত হৈছিল।^[27]

নামৰ উৎপত্তি

এই চহৰখনৰ নাম মালায়ালম শব্দ 'তিৰু-অনন্ত-পুৰম' (തിരുവനന്തപുരം) ৰপৰা আহিছে। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে "ভগৱান অনন্তৰ চহৰ" (অনন্ত অৰ্থাৎ অসীম, অনাদি বা চিৰন্তন)।^[28] চহৰখনত অৱস্থিত শ্ৰী পদ্মনাভস্বামী মন্দিৰৰ আৰাধ্য দেৱতাৰ নামানুসৰি এই নামকৰণ কৰা হৈছে। সাহিত্য আৰু জনপ্ৰিয় কথনত তিৰুৱনন্তপুৰমক 'অনন্তপুৰী' বুলিও জনা যায়। এই নামটো সংস্কৃত শব্দ 'স্যানন্দুৰাপুৰম'ৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে। ট্ৰাভাংকোৰৰ তদানীন্তন মহাৰাজ স্বাতী তিৰুনালে ৰচনা কৰা কৰ্ণাটকী কীৰ্তনসমূহত ইয়াৰ অৰ্থ "পৰম আনন্দৰ চহৰ" বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।^[29]

১৯৯১ চনলৈকে চহৰখনক চৰকাৰীভাৱে 'ত্ৰিবান্দ্ৰম' বুলি কোৱা হৈছিল (ত্ৰিবান্দ্ৰম চহৰখনৰ ইংৰাজী ৰূপ আছিল)। ইয়াৰ পিছত চৰকাৰে চহৰখনৰ মূল নাম 'তিৰুৱনন্তপুৰম' পুনৰ বাহাল ৰখাৰ সিদ্ধান্ত লয়।^[30] চহৰখনক তামিল আৰু তেলেগু ভাষাত 'আনন্দপট্টনম' বা 'আনন্দপতম' বুলিও কোৱা হৈছিল। ইয়াৰ অৰ্থও মূল নামটোৰ দৰেই "আনন্দৰ চহৰ।"

ইতিহাস

১৮৮০ চনৰ আৰম্ভণিত ৰিচাৰ্ড টেম্পল-গ্ৰেনভিল (বাকিংহাম আৰু চান্দোছৰ তৃতীয় ডিউক) তিৰুৱনন্তপুৰমলৈ অহাৰ সময়ত বিশাখম তিৰুনালে তেওঁক জনোৱা আদৰণি আৰু কাষতে ট্ৰাভাংকোৰৰ আয়িল্যম তিৰুনালে চাই থকাৰ দৃশ্য অংকিত ৰাজা ৰবি বাৰ্মাৰ এক চিত্ৰকল্প

পদ্মনাভস্বামী মন্দিৰ হৈছে বিশ্বৰ আটাইতকৈ চহকী মন্দিৰ।

প্ৰাগৈতিহাসিক যুগ

তিৰুৱনন্তপুৰম এক তুলনামূলকভাৱে আধুনিক অঞ্চল। ইয়াৰ বাণিজ্যৰ পৰম্পৰা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১০০০ চনৰেপৰা চলি আহিছে।^[31]^[32] বিশ্বাস কৰা হয় যে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১০৩৬ চনত ৰজা ৰজা চলোমনৰ জাহাজসমূহ তিৰুৱনন্তপুৰমৰ অফিৰ (বৰ্তমানৰ পুভাৰ) নামৰ এটা বন্দৰত চাপিছিল।^[33]^[34] এই চহৰখন মচলা, চন্দন কাঠ আৰু হাতীৰ দাঁতৰ এক প্ৰধান বাণিজ্য কেন্দ্ৰ আছিল।^[35] অৱশ্যে চহৰখনৰ প্ৰাচীন ৰাজনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক ইতিহাস কেৰেলাৰ বাকী অংশতকৈ প্ৰায় সম্পূৰ্ণ স্বতন্ত্ৰ আছিল।

প্ৰাচীন যুগ

বৰ্তমানৰ কেৰেলা ৰাজ্যৰ দক্ষিণ অঞ্চল (তিৰুৱনন্তপুৰম আৰু আলাপ্পুঝাৰ মাজৰ উপকূলীয় অঞ্চল) আয় ৰাজবংশৰ অধীনত আছিল। এই ৰাজবংশটো মাদুৰাইৰ পাণ্ড্য ৰাজবংশৰ সৈতে অধিক সম্পৰ্কিত আছিল।^[36]^{[পৃষ্ঠা নং প্ৰয়োজন]} চহৰখনৰ প্ৰাৰম্ভিক শাসকসকল আছিল আয় সাম্ৰাজ্যৰ লোক। বৰ্তমানৰ তিৰুৱনন্তপুৰমৰ অন্তৰ্গত ভিঝিনজাম নামৰ অঞ্চলটোৱেই তেতিয়া আয় ৰাজবংশৰ ৰাজধানী আছিল।^[37] খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় শতিকাৰপৰাই ভিঝিনজাম এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ চহৰ আছিল।^[38]^[39] আয় ৰাজবংশৰ শাসনকালত তিৰুৱনন্তপুৰমে বহুতো যুদ্ধৰ মুখা-মুখি হৈছিল। সেই সময়ত চোল আৰু পাণ্ড্য ৰাজবংশই এই বন্দৰ চহৰখন দখল কৰিবলৈ চেষ্টা চলাইছিল।^[40]^[41]

মধ্য যুগ

খ্ৰীষ্টাব্দ ৯২৫-ত ৰজা বিক্ৰমাদিত্য বৰগুণৰ মৃত্যুৰ পাছত আয়সকলৰ গৌৰৱ ম্লান পৰে। ইয়াৰ ফলত তেওঁলোকৰ প্ৰায় সকলো ভূ-খণ্ড চেৰা ৰাজবংশৰ অন্তৰ্ভুক্ত হয়।^[42]^[17] দশম শতিকাৰ সময়ছোৱাত চোলসকলে ভিঝিনজাম আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে থকা অঞ্চলসমূহত আক্ৰমণ কৰি লুণ্ঠন চলায়।^[17] এই সময়ছোৱাতে চোলসকলে ভিঝিনজামৰ বন্দৰ আৰু কাণ্ঠালুৰ শালা নামৰ ঐতিহাসিক শিক্ষা কেন্দ্ৰটো ধ্বংস কৰিছিল।^[43]^[44] পদ্মনাভস্বামী মন্দিৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা আয় পৰিয়ালৰ এটা শাখা দ্বাদশ শতিকাত ভেণ্ড সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে একত্ৰিত হয়।^[17]

১৭৩৩ চনত হোমেন হেয়াৰ্ছে অংকন কৰা মালাবাৰ উপকূলৰ এখন মানচিত্ৰ। মানচিত্ৰত দেখুওৱাৰ দৰে সেই সময়ত ট্ৰাভাংকোৰ কেৱল কোল্লাম আৰু কন্যা কুমাৰীৰ মাজত আবদ্ধ থকা এটা সৰু ভূ-খণ্ড আছিল (বৰ্তমানৰ কেৱল তিৰুৱনন্তপুৰম জিলা আৰু কন্যাকুমাৰী জিলা)।

প্ৰাক-আধুনিক যুগ

অষ্টাদশ শতিকাৰ দ্বিতীয়াৰ্ধত ট্ৰাভাংকোৰে কোচিন পৰ্যন্ত থকা সাম্ৰাজ্যসমূহ উত্তৰাধিকাৰ সূত্ৰে লাভ কৰে। ইয়াৰ ফলত ই এখন শক্তিশালী ৰাজ্যত পৰিণত হয় আৰু তিৰুৱনন্তপুৰম কেৰেলাৰ এখন প্ৰধান চহৰ হৈ পৰে।

বৰ্তমানৰ তিৰুৱনন্তপুৰম চহৰ, জিলা আৰু কন্যাকুমাৰী জিলা ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ একেবাৰে দক্ষিণ অংশত অৱস্থিত আছিল। প্ৰাচীন আৰু মধ্য যুগত এই অঞ্চলসমূহ আয় সাম্ৰাজ্যৰ অংশ আছিল।^[45] বিভিন্ন সময়ত আয় সাম্ৰাজ্যই চোল আৰু পাণ্ড্যসকলৰ আক্ৰমণ আৰু বিজয়ৰ সন্মুখীন হৈছিল।^[45] পিছলৈ মধ্য যুগৰ শেষৰফালে ই ভেণ্ড সাম্ৰাজ্যৰ অংশ হৈ পৰে। এই অঞ্চলটোৱেই খ্ৰীষ্টীয় অষ্টাদশ শতিকাত শক্তিশালী ট্ৰাভাংকোৰ ৰাজ্য হিচাপে বিস্তাৰ লাভ কৰে।^[45] পদ্মনাভস্বামী মন্দিৰত তামিল-দ্ৰাবিড় শৈলীৰ স্থাপত্যশৈলী দেখিবলৈ পোৱা যায়। এই স্থাপত্যশৈলীয়ে ইয়াক কেৰেলাৰ উত্তৰ আৰু কেন্দ্ৰীয় অঞ্চলৰ মন্দিৰসমূহৰ স্থাপত্যশৈলিতকৈ পৃথক আৰু অনন্য কৰি তুলিছে।^[45]

পৰ্তুগীজ যুগত ১৫৭৮ চনত ভেণ্ডৰ ৰাজধানী কোল্লামত 'থাম্বিৰান ৱানাক্কাম' মুদ্ৰণ কৰা হৈছিল। যিকোনো ভাৰতীয় ভাষাত মুদ্ৰিত প্ৰথমখন কিতাপ হিচাপে ইয়াৰ অভিলেখ আছে। এইখন মধ্য যুগত কেৰেলাত প্ৰচলিত 'লিংগুৱা মালাবাৰ তামোল' ভাষাত লিখা হৈছিল।

উত্তৰ-আধুনিক যুগ

খ্ৰীষ্টীয় অষ্টাদশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে, ট্ৰাভাংকোৰ ৰাজপৰিয়াল লৈ কন্নুৰত থকা কোলাথুনাডু ৰাজপৰিয়ালৰ একাংশ সদস্যক তোলনীয়া হিচাপে অনা হৈছিল।^[46] ইয়াৰ পিছত, উত্তৰাধিকাৰ সূত্ৰে ভেণ্ড সাম্ৰাজ্য লাভ কৰা মাৰ্তাণ্ড বাৰ্মাই কায়ামকুলাম, কত্তাৰাক্কাৰা, কত্তায়ম, চাংগানাছেৰী, মীনাক্কিল, পুঞ্জাৰ আৰু আম্বালাপ্পুঝা আদি সাম্ৰাজ্যসমূহ জয় কৰি নিজৰ ৰাজ্য বিস্তাৰ কৰিছিল।^[47] ১৭২৯ চনত মাৰ্তাণ্ড বাৰ্মাই ট্ৰাভাংকোৰ (থিৰুভিথামকুৰ) দেশীয় ৰাজ্যখন প্ৰতিষ্ঠা কৰে। কন্যাকুমাৰী জিলাৰ পদ্মনাভপুৰমৰপৰা ৰাজধানী স্থানান্তৰ কৰাৰ পাছত ১৭৯৫ চনত তিৰুৱনন্তপুৰমক নতুন ৰাজধানী পতা হয়।^[48] মাৰ্তাণ্ড বাৰ্মাৰ শাসনকালত তিৰুৱনন্তপুৰম কেৰেলাৰ এখন আগশাৰীৰ চহৰ হৈ পৰে।^[49]

১৮২২ চনত প্ৰস্তুত কৰা ভাৰতৰ এখন ভাষিক মানচিত্ৰ।

চুবুৰীয়া জমিদাৰী বা সৰু সৰু ৰাজ্যসমূহ নিজৰ সাম্ৰাজ্যৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ ফলত, সেই ঠাইবোৰৰ শিল্পী আৰু পণ্ডিতসকল তিৰুৱনন্তপুৰমলৈ প্ৰব্ৰজন কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত চহৰখন এক সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। মাৰ্তাণ্ড বাৰ্মাই কুথু, পধকম, কথাকলি, থুল্লাল আৰু কুডিয়াট্টমকে ধৰি বিভিন্ন মন্দিৰ-কেন্দ্ৰিক শিল্পকলাক পৃষ্ঠপোষকতা আগবঢ়াইছিল। ৰামাপুৰথু ৱাৰিয়াৰ আৰু কুঞ্চন নাম্বিয়াৰৰ দৰে প্ৰখ্যাত শিল্পীসকলে তেওঁৰ ৰাজসভাৰ কবি হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল।^[50] ১৭৫৫ চনত পুৰক্কাঁড়ৰ যুদ্ধত কোঝিকোডৰ শক্তিশালী জামোৰিনক পৰাস্ত কৰি ট্ৰাভাংকোৰ কেৰেলাৰ আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী ৰাজ্য হৈ পৰে।^[19]

এই সময়ছোৱাতে চহৰখন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বৌদ্ধিক আৰু কলাত্মক কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ়ি উঠিছিল। ঊনবিংশ শতিকাৰ মাজভাগত মহাৰাজ স্বাতী তিৰুনাল ৰামা বাৰ্মা আৰু মহাৰাজ আয়িল্যম তিৰুনালৰ শাসনকালত চহৰখনে সোণালী যুগৰ মুখ দেখিবলৈ পাইছিল। এই সময়ছোৱাতে প্ৰথমখন ইংৰাজী স্কুল (১৮৩৪), জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান পৰ্যৱেক্ষণ কেন্দ্ৰ বা পৰ্যৱেক্ষণ কেন্দ্ৰ (১৮৩৭), জেনেৰেল হাস্পতাল (১৮৩৯), অ’ৰিয়েণ্টেল ৰিচাৰ্চ ইনষ্টিটিউট এণ্ড মেনুস্ক্ৰিপ্টচ লাইব্ৰেৰী আৰু ইউনিভাৰ্চিটি কলেজ (১৮৭৩) প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ৰাজ্যখনৰ প্ৰথমখন মানসিক চিকিৎসালয়ো এই একে সময়তে আৰম্ভ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ পিছত মূলম তিৰুনালৰ (১৮৮৫–১৯২৪) শাসনকালত সংস্কৃত কলেজ, আয়ুৰ্বেদ কলেজ, আইন কলেজ আৰু মহিলাৰ বাবে এখন দ্বিতীয় শ্ৰেণীৰ কলেজ আৰম্ভ কৰা হৈছিল।^[51]

সমসাময়িক যুগ

বিংশ শতিকাৰ প্ৰথমাৰ্ধ আছিল চহৰখনৰ বাবে ব্যাপক ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক পৰিৱৰ্তনৰ যুগ। ১৯০৪ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা শ্ৰী মূলম পপুলাৰ এচেম্ব্লী আছিল যিকোনো ভাৰতীয় ৰাজ্যৰ ভিতৰত প্ৰথমটো গণতান্ত্ৰিকভাৱে নিৰ্বাচিত বিধান পৰিষদ।^[52] কোনো সময়তে ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰত্যক্ষ নিয়ন্ত্ৰণত নথকাৰ পিছতো চহৰখনে ভাৰতৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। তিৰুৱনন্তপুৰমত ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰ অতি সক্ৰিয় উপস্থিতি আছিল। ১৯৩৮ চনত ড° পট্টভি সিতাৰামায়াৰ সভাপতিত্বত ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰ এখন বৈঠক ইয়াত অনুষ্ঠিত হৈছিল। ^{[উদ্ধৃতিৰ প্ৰয়োজন]}

১৯১৫ চনত নিৰ্মিত কৌডিয়াৰ ৰাজপ্ৰাসাদ আছিল ট্ৰাভাংকোৰ ৰাজপৰিয়ালৰ চৰকাৰী বাসস্থান।^[53]

১৯২০ চনত ট্ৰাভাংকোৰ অঞ্চলৰ প্ৰথমখন পৌৰসভা হিচাপে তিৰুৱনন্তপুৰম পৌৰসভা গঠন হয়। ১৯৩১ চনত শাসনভাৰ গ্ৰহণ কৰা চিত্ৰ তিৰুনাল বালা ৰামা বাৰ্মাৰ শাসনকালত ১৯৪০ চনৰ ৩০ অক্টোবৰত পৌৰসভাখনক পৌৰ নিগমলৈ (Corporation) ৰূপান্তৰিত কৰা হয়।^[54] তেওঁৰ কাৰ্যকালত চহৰখনে বহুমুখী প্ৰগতিৰ মুখ দেখে। ১৯৩৬ চনৰ "মন্দিৰ প্ৰৱেশ ঘোষণা" (Temple Entry Proclamation) আছিল সামাজিক মুক্তিৰ এক ডাঙৰ পদক্ষেপ। এই সময়ছোৱাতে ১৯৩৭ চনত ট্ৰাভাংকোৰ বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল, যি পৰৱৰ্তী সময়ত কেৰেলা বিশ্ববিদ্যালয় হিচাপে পৰিচিত হয়।^[55]

আধুনিক যুগ

১৯৪৭ চনত ব্ৰিটিছ শাসনৰ অন্ত পৰাৰ লগে লগে ট্ৰাভাংকোৰে ভাৰতীয় সংঘত যোগদান কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়। ১৯৪৮ চনৰ ২৪ মাৰ্চত পট্টম থানু পিল্লাইৰ নেতৃত্বত প্ৰথমটো জনপ্ৰিয় গণতান্ত্ৰিক মন্ত্ৰীসভা গঠন হয়। ১৯৪৯ চনত ট্ৰাভাংকোৰ আৰু ইয়াৰ উত্তৰৰ চুবুৰীয়া ৰাজ্য কোচিন (কোচি) একত্ৰিত কৰি থিৰু-কোচি ৰাজ্য গঠন কৰা হৈছিল আৰু তিৰুৱনন্তপুৰমক ইয়াৰ ৰাজধানী পতা হৈছিল।^[56] ট্ৰাভাংকোৰৰ ৰজা চিত্ৰ তিৰুনাল বালা ৰামা বাৰ্মা ১৯৪৯ চনৰ ১ জুলাইৰপৰা ১৯৫৬ চনৰ ৩১ অক্টোবৰলৈ ট্ৰাভাংকোৰ-কোচিন সংঘৰ ৰাজপ্ৰমুখ আছিল। ১৯৫৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত যেতিয়া নতুন কেৰেলা ৰাজ্য গঠন হয়, তেতিয়া তিৰুৱনন্তপুৰম ইয়াৰ ৰাজধানী হয়।^[57]

১৯৬২ চনত থুম্বা ইকুৱেটৰিয়েল ৰকেট উৎক্ষেপণ কেন্দ্ৰ (TERLS) প্ৰতিষ্ঠা হোৱাৰ লগে লগে তিৰুৱনন্তপুৰম ভাৰতৰ অভিলাষী মহাকাশ কাৰ্যসূচীৰ সূতিকাগৃহত পৰিণত হয়। ১৯৬৩ চনত চহৰখনৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলত অৱস্থিত বিক্ৰম সাৰাভাই মহাকাশ কেন্দ্ৰৰ (VSSC) পৰা প্ৰথমটো ভাৰতীয় মহাকাশ ৰকেট প্ৰস্তুত আৰু উৎক্ষেপণ কৰা হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ভাৰতীয় মহাকাশ গৱেষণা সংস্থাৰ (ISRO) কেইবাটাও প্ৰতিষ্ঠান তিৰুৱনন্তপুৰমত স্থাপন কৰা হয়।^[58]

চহৰখনৰ সাম্প্ৰতিক ইতিহাসৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ মাইলৰ খুঁটি আছিল ১৯৯৫ চনত ভাৰতৰ প্ৰথমটো তথ্য প্ৰযুক্তি উদ্যান— টেকন’পাৰ্কৰ প্ৰতিষ্ঠা।^[59] এই টেকন’পাৰ্ক অঞ্চলটো মাটি-কালিৰ হিচাপত বৰ্তমান আটাইতকৈ ডাঙৰ তথ্য প্ৰযুক্তি উদ্যান হিচাপে গঢ়ি উঠিছে।^[60] ইয়াত থকা প্ৰায় ৪৫০টা কোম্পানীত প্ৰায় ৬২,০০০ লোক কৰ্মৰত হৈ আছে।^[61]

চহৰখনৰ উত্তৰ-পূব অংশত অৱস্থিত পট্টমৰ এটা দৃশ্য। পটভূমিত পশ্চিমঘাট পৰ্বতমালা দেখা গৈছে

তিৰুৱনন্তপুৰম চহৰখন সাগৰৰ পাৰৰ সাতটা পাহাৰৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা হৈছে।^[62] ভাৰতৰ মূল ভূ-খণ্ডৰ দক্ষিণ প্ৰান্তৰ ওচৰত, পশ্চিম উপকূলৰ 8°30′N 76°54′E / 8.5°N 76.9°E / 8.5; 76.9 অৱস্থানত এই চহৰখন অৱস্থিত।^[63] চহৰখনৰ পশ্চিমে লাক্ষাদ্বীপ সাগৰ আৰু পূবে পশ্চিমঘাট পৰ্বতমালা অৱস্থিত। সাগৰ পৃষ্ঠৰপৰা চহৰখনৰ গড় উচ্চতা হৈছে ১৬ ফুট (৪.৯ মিটাৰ)।^[64] ভাৰতীয় ভূ-তাত্ত্বিক জৰীপ বিভাগ (Geological Survey of India) এ তিৰুৱনন্তপুৰমক মধ্যমীয়া ভূঁইকঁপ প্ৰৱণ নগৰীয়া কেন্দ্ৰ হিচাপে চিহ্নিত কৰিছে। এই মহানগৰখনক 'ভূমিকম্পীয় মণ্ডল ৩' (Seismic III Zone) ৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।^[65] তিৰুৱনন্তপুৰম চহৰখন কাৰামানা আৰু কিল্লি নদীৰ পাৰত অৱস্থিত। চহৰখনৰ ভিতৰতে ভেল্লায়নী হ্ৰদ, থিৰুৱাল্লা আৰু আক্কুলামৰ দৰে জলাশয় বা কায়েল (backwaters) সমূহ অৱস্থিত।^[66] চহৰখনৰ মধ্যভাগৰ মাটিৰ প্ৰকাৰ হৈছে মটীয়া বৰণৰ পলসুৱা লেতেৰাইট মাটি (laterite soil), য’ত ফছফেটৰ পৰিমাণ বেছি। প্ৰচুৰ বৰষুণ আৰু আৰ্দ্ৰ জলবায়ুৰ বাবেই এই লেতেৰাইট মাটিৰ সৃষ্টি হয়। চহৰখনৰ পশ্চিম উপকূলীয় অঞ্চলত বালিমীয়া পলসুৱা মাটি পোৱা যায়। আনহাতে, জিলাখনৰ পাহাৰীয়া পূব অংশত গ্ৰেনাইট শিলাৰপৰা উৎপন্ন হোৱা চহকী মটীয়া সাৰুৱা মাটি পোৱা যায়।^[67]

তিৰুৱনন্তপুৰম পৌৰ নিগম মুঠ ২১৪.৮৬ বৰ্গ কি.মি. (৮২.৯৬ বৰ্গ মাইল) এলেকাত বিস্তৃত হৈ আছে।^[68] ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি, বৃহত্তৰ তিৰুৱনন্তপুৰম মহানগৰ অঞ্চলটো তিৰুৱনন্তপুৰম পৌৰ নিগম, তিনিখন পৌৰসভা আৰু ২৭খন পঞ্চায়তক লৈ গঠিত।^[69] ভাৰতৰ দক্ষিণ প্ৰান্তৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ চহৰ হোৱাৰ বাবে, এই চহৰখন দেশৰ দক্ষিণ ভাগৰ সামৰিক পৰিবহণ ব্যৱস্থা (military logistics) আৰু অসামৰিক বিমান পৰিবহণ উভয়ৰে বাবে অতি অপৰিহাৰ্য। তিৰুৱনন্তপুৰমত ভাৰতীয় বায়ুসেনাৰ দাক্ষিণাত্য বায়ু কমাণ্ড (Southern Air Command) ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় অৱস্থিত।^[70]

জলবায়ু

চহৰখনৰ জলবায়ু উষ্ণপ্ৰধান চাভানা জলবায়ু (কোপেন) আৰু উষ্ণপ্ৰধান মৌচুমী জলবায়ুৰ সীমান্তত অৱস্থিত। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে, চহৰখনৰ ঋতুসমূহ উষ্ণতাতকৈ কেৱল বৰষুণৰ ওপৰতহে নিৰ্ভৰ কৰে। তিৰুৱনন্তপুৰমৰ উষ্ণতা গোটেই বছৰটোত প্ৰায় স্থিৰ হৈ থাকে। ইয়াত বাৰ্ষিক গড় সৰ্বোচ্চ উষ্ণতা প্ৰায় ৩১–৩২ °C (৮৮–৯০ °F) আৰু গড় সৰ্বনিম্ন উষ্ণতা প্ৰায় ২৩–২৪ °C (৭৩–৭৫ °F) হয়। দিনৰ ভাগত সৰ্বোচ্চ উষ্ণতা সাধাৰণতে ৩০ ৰপৰা ৩৪ °C (৮৬–৯৩ °F) ৰ ভিতৰত থাকে। আনহাতে ৰাতিৰ ভাগ গৰম আৰু আৰ্দ্ৰ হয়, য’ত গড় উষ্ণতা প্ৰায় ২২–২৫ °C (৭২–৭৭ °F) হয়। উষ্ণতা কদাচিত ২০ °C (৬৮ °F) তকৈ তললৈ নামে বা ৩৫ °C (৯৫ °F) তকৈ ওপৰলৈ যায়। ইয়াৰ আৰ্দ্ৰতা বেছি আৰু মৌচুমী ঋতুত ই প্ৰায় ৯০% লৈ বৃদ্ধি পায়।^[71]

তিৰুৱনন্তপুৰম হৈছে দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বায়ুৰ পথত থকা প্ৰথমখন চহৰ। জুন মাহৰ আৰম্ভণিতে চহৰখনে প্ৰথম বৰষুণ লাভ কৰে। চহৰখনত প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ১,৮৩৫ millimetre (৭২.২ in) প্ৰচুৰ বৰষুণ হয়। অক্টোবৰ মাহৰ ভিতৰত চহৰখনত প্ৰত্যাৱৰ্তিত উত্তৰ-পূব মৌচুমী বায়ুৰ বাবেও বৰষুণ হয়। ডিচেম্বৰ মাহৰপৰা শুকান বতৰ আৰম্ভ হয়। চহৰৰ মূল ভাগত এতিয়ালৈকে ৰেকৰ্ড কৰা আটাইতকৈ কম উষ্ণতা আছিল ১৯৭৪ চনৰ ৬ জানুৱাৰীত 10.8 °C (51 °F)। তদুপৰি ২০১৫ চনৰ ১৮ জানুৱাৰীত ১৫.৬ °C উষ্ণতা ৰেকৰ্ড কৰা হৈছিল। আনহাতে সৰ্বোচ্চ উষ্ণতা আছিল ২০১৯ চনৰ ২১ ফেব্ৰুৱাৰীত 38.2 °C (101 °F)।^[72] বিমানবন্দৰ অঞ্চলত ৰেকৰ্ড কৰা আটাইতকৈ কম উষ্ণতা আছিল ১৯৭৫ চনৰ ১৫ জানুৱাৰীত 12.1 °C (54 °F) আৰু সৰ্বোচ্চ উষ্ণতা আছিল ১৯৯৮ চনৰ ৫ মে’ত 36.3 °C (97 °F)।^[72]

তিৰুৱনন্তপুৰম চহৰ (১৯৯১–২০২০, চৰম সীমা ১৯০১–২০২০)ৰ জলবায়ুৰ তথ্য
মাহ	জানু.	ফেব্ৰু.	মাৰ্চ	এপ্ৰি.	মে	জুন	জুলা.	আগ.	চেপ্টে.	অক্টো.	নৱে.	ডিচে.	বছৰ
সৰ্বাধিক উষ্ণতা °C (°F)	36.2 (97.2)	38.2 (100.8)	37.7 (99.9)	38.0 (100.4)	36.7 (98.1)	35.8 (96.4)	34.0 (93.2)	34.6 (94.3)	35.4 (95.7)	35.2 (95.4)	34.8 (94.6)	36.2 (97.2)	38.2 (100.8)
গড় উষ্ণতা - উচ্চ °C (°F)	32.4	32.8	33.5	33.3 (91.9)	32.6 (90.7)	30.4 (86.7)	30.1 (86.2)	30.3 (86.5)	30.9 (87.6)	30.9 (87.6)	31.0 (87.8)	32.0 (89.6)	31.7 (89.1)
দৈনিক গড় উষ্ণতা °C (°F)	27.5 (81.5)	28.2 (82.8)	29.2 (84.6)	29.5 (85.1)	29.0 (84.2)	27.5 (81.5)	27.0 (80.6)	27.2 (81.0)	27.5 (81.5)	27.4 (81.3)	27.3 (81.1)	27.5 (81.5)	27.90 (82.22)
গড় উষ্ণতা - নিম্ন °C (°F)	22.3 (72.1)	22.9 (73.2)	24.3 (75.7)	25.1 (77.2)	25.1 (77.2)	23.8 (74.8)	23.3 (73.9)	23.4 (74.1)	23.5 (74.3)	23.5 (74.3)	23.2 (73.8)	22.6 (72.7)	23.6 (74.5)
সৰ্বনিম্ন উষ্ণতা °C (°F)	10.8 (51.4)	18.1 (64.6)	20.2 (68.4)	20.0 (68.0)	20.1 (68.2)	20.0 (68.0)	20.2 (68.4)	18.2 (64.8)	20.8 (69.4)	20.1 (68.2)	18.9 (66.0)	18.2 (64.8)	10.8 (51.4)
বৰ্ষাপাত mm (ইঞ্চি)	17.9 (0.705)	21.7 (0.854)	30.6 (1.205)	122.3 (4.815)	213.8 (8.417)	307.8 (12.118)	185.2 (7.291)	161.0 (6.339)	196.7 (7.744)	297.2 (11.701)	212.8 (8.378)	68.4 (2.693)	1,835.3 (72.256)
% আৰ্দ্ৰতা	64	63	66	73	75	80	79	77	77	80	78	69	73
Avg. rainy days	0.9	1.4	2.2	6.9	9.1	16.0	13.3	9.9	10.4	13.0	9.8	4.0	96.9
সূৰ্যোদয়ৰ সময়	260.4	248.6	254.2	201.0	192.2	129.0	136.4	164.3	180.0	173.6	165.0	217.0	2,321.7
উৎস নং ১:
উৎস নং ২: টকিঅ’ ক্লাইমেট চেণ্টাৰ (গড় উষ্ণতা ১৯৯১–২০২০)^[73] ৱেদাৰ এটলাছ^[74]

তিৰুৱনন্তপুৰম বিমানবন্দৰ (১৯৯১–২০২০)ৰ জলবায়ুৰ তথ্য
মাহ	জানু.	ফেব্ৰু.	মাৰ্চ	এপ্ৰি.	মে	জুন	জুলা.	আগ.	চেপ্টে.	অক্টো.	নৱে.	ডিচে.	বছৰ
সৰ্বাধিক উষ্ণতা °C (°F)	35.5 (95.9)	35.6 (96.1)	36.2 (97.2)	36.1 (97.0)	36.3 (97.3)	35.2 (95.4)	33.9 (93.0)	33.7 (92.7)	33.7 (92.7)	35.7 (96.3)	34.4 (93.9)	34.4 (93.9)	—
গড় উষ্ণতা - উচ্চ °C (°F)	31.4	32.0	32.8	33.2 (91.8)	32.5 (90.5)	30.7 (87.3)	30.1 (86.2)	30.1 (86.2)	30.5 (86.9)	30.7 (87.3)	30.9 (87.6)	31.3 (88.3)	31.3 (88.3)
গড় উষ্ণতা - নিম্ন °C (°F)	22.6 (72.7)	23.4 (74.1)	24.7 (76.5)	25.7 (78.3)	25.5 (77.9)	24.4 (75.9)	23.8 (74.8)	24.0 (75.2)	24.0 (75.2)	24.0 (75.2)	23.8 (74.8)	23.1 (73.6)	24.1 (75.4)
সৰ্বনিম্ন উষ্ণতা °C (°F)	10.8 (51.4)	16.0 (60.8)	19.0 (66.2)	20.7 (69.3)	20.7 (69.3)	19.5 (67.1)	20.8 (69.4)	20.5 (68.9)	20.1 (68.2)	19.4 (66.9)	18.8 (65.8)	17.9 (64.2)	10.8 (51.4)
বৰ্ষাপাত mm (ইঞ্চি)	18.1 (0.713)	25.2 (0.992)	28.5 (1.122)	97.4 (3.835)	225.0 (8.858)	300.3 (11.823)	180.8 (7.118)	163.4 (6.433)	195.3 (7.689)	277.0 (10.906)	227.3 (8.949)	67.9 (2.673)	1,806.3 (71.114)
% আৰ্দ্ৰতা	64	64	67	71	74	80	80	80	79	79	76	69	74
Avg. rainy days	0.9	1.5	1.7	6.1	9.1	15.8	12.7	9.5	9.7	12.3	10.1	3.7	93.0
উৎস: ভাৰত বতৰ বিজ্ঞান বিভাগ^[75]

জনগাঁথনি

অন্যান্য ধৰ্মৰ ভিতৰত শিখ ধৰ্ম, বৌদ্ধ ধৰ্ম আৰু অন্যান্য বিশ্বাস অন্তৰ্ভুক্ত (০.০৬%)

তিৰুৱনন্তপুৰম চহৰৰ ধৰ্মীয় পৰিসংখ্যা (২০১১)^[76]
ধৰ্ম			শতাংশ
হিন্দু ধৰ্ম			৬৮.৫১%
খ্ৰীষ্ট ধৰ্ম			১৬.৭৯%
ইছলাম ধৰ্ম			১৩.৭৭%
উল্লেখ কৰা নাই			০.৮৫%
অন্যান্য			০.০৯%

২০১১ চনৰ ৰাষ্ট্ৰীয় লোকপিয়লৰ সাময়িক ফলাফল অনুসৰি, ২১৪ বৰ্গ কি.মি. (৮৩ বৰ্গ মাইল) মাটি-কালিৰ তিৰুৱনন্তপুৰম পৌৰ নিগমৰ মুঠ জনসংখ্যা আছিল ৯,৫৭,৭৩০ জন।^[68] চহৰখনৰ জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব আছিল প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰত ৪,৪৫৪ প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰ (১১,৫৪০ /বৰ্গ মাইল) জন।^[68] ২০১১ চনত ইয়াৰ মহানগৰীয় অঞ্চলৰ মুঠ জনসংখ্যা আছিল ১৬,৮৭,৪০৬ জন।^[77] চহৰখনৰ লিংগ অনুপাত হৈছে প্ৰতি ১,০০০ গৰাকী পুৰুষৰ বিপৰীতে ১,০৪০ গৰাকী মহিলা। এই হাৰ ৰাষ্ট্ৰীয় গড়তকৈ অধিক।^[68] তিৰুৱনন্তপুৰমৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৯৩.৭২%।^[78] এই হাৰে সমগ্ৰ ভাৰতৰ গড় সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৭৪%ক অতিক্ৰম কৰিছে।^[79]

এইখন এখন ঐতিহাসিক চহৰ। তিৰুৱনন্তপুৰমৰ জনসংখ্যাৰ বুজন অংশ মালায়ালী সম্প্ৰদায়ৰ। ইয়াৰ উপৰি ইয়াত তামিল আৰু উত্তৰ ভাৰতীয় লোকসকল সংখ্যালঘু হিচাপে বসবাস কৰে। ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি, চহৰখনৰ ৬৮.৫% লোক হিন্দু, ১৬.৭% লোক খ্ৰীষ্টান আৰু ১৩.৭% লোক মুছলমান।^[80] বাকী থকা জনসংখ্যাৰ ভিতৰত জৈন, ইহুদী, শিখ, বৌদ্ধ আৰু অন্যান্য ধৰ্মাৱলম্বী লোক আছে, যি মুঠ জনসংখ্যাৰ ০.০৬%। লোকপিয়লত ০.৮৫% লোকে নিজৰ ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ কথা উল্লেখ কৰা নাই।^[80]

ৰাজ্যখনৰ চৰকাৰী ভাষা মালায়ালম হৈছে তিৰুৱনন্তপুৰম চহৰৰ প্ৰধান ভাষা।^[81] বিশেষকৈ চৰকাৰী আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ চাকৰিয়ালসকলৰ মাজত ইংৰাজী ভাষাও বহুলভাৱে ব্যৱহৃত হয়। মালায়ালমৰ পিছতে তামিল ভাষা কোৱা লোকৰ সংখ্যা আটাইতকৈ বেছি। ইয়াৰ উপৰি চহৰখনত কমসংখ্যক তুলু, কানাড়া, কোংকণী, ধিভেহী, তেলেগু আৰু হিন্দী ভাষী লোকো আছে। ২০০১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি চহৰখনত দৰিদ্ৰ্য সীমাৰেখাৰ তলত বসবাস কৰা লোকৰ সংখ্যা আছিল ১১,৬৬৭ জন।^[82]

শেহতীয়াকৈ তিৰুৱনন্তপুৰমলৈ উত্তৰ ভাৰতৰ বিশেষকৈ পঞ্জাব, হাৰিয়ানা, আৰু মধ্যপ্ৰদেশৰপৰা বুজনসংখ্যক শ্ৰমিকৰ আগমন ঘটিছে। একেদৰে পূব ভাৰতৰ মূলতঃ পশ্চিম বংগ আৰু বিহাৰৰপৰাও বহু শ্ৰমিক ইয়ালৈ প্ৰব্ৰজন কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি চুবুৰীয়া দেশ যেনে শ্ৰীলংকা, মালদ্বীপ, নেপাল আৰু বাংলাদেশৰপৰাও অহা বহু লোক চহৰখনত বসবাস কৰে।^[83]

প্ৰশাসন

তিৰুৱনন্তপুৰম পৌৰ নিগম বা চমুকৈ টি.এম.চি.য়ে চহৰখনৰ ১০০টা ৱাৰ্ডৰ পৌৰ আন্তঃগাঁথনি পৰিচালনা আৰু তদাৰক কৰে।^[84] প্ৰতিটো ৱাৰ্ডৰপৰা এজনকৈ পৌৰ সদস্য বা কাউন্সিলৰ পৌৰ নিগমলৈ নিৰ্বাচিত হয়। টি.এম.চি.ৰ হাতত চহৰখনৰ স্থানীয় চৰকাৰ হিচাপে কাম কৰাৰ ক্ষমতা থাকে।^[85] পৌৰ নিগমৰ মুৰব্বী হৈছে মেয়ৰ। তেওঁক নিৰ্বাচিত কাউন্সিলৰসকলৰ মাজৰপৰাই বাছনি কৰা হয়। মেয়ৰগৰাকী টি.এম.চি.ৰ প্ৰশাসনিক কাৰ্যাৱলীৰ সামগ্ৰিক পৰ্যৱেক্ষণ আৰু নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে দায়বদ্ধ। পৌৰ নিগমে ইয়াৰ স্থায়ী সমিতিসমূহৰ জৰিয়তে সেৱাসমূহ আগবঢ়ায়।^[85] পৌৰ নিগমৰ সচিবজনক কেৰেলা চৰকাৰে নিযুক্তি দিয়ে। তেওঁ টি.এম.চি.ৰ প্ৰশাসনিক মুৰব্বী হিচাপে কাম কৰে আৰু পৰিষদে গ্ৰহণ কৰা প্ৰস্তাৱৰ ভিত্তিত সিদ্ধান্তসমূহ কাৰ্যকৰী কৰে। পৌৰ নিগমৰ কাৰ্যাৱলী সাতটা বিভাগৰদ্বাৰা পৰিচালিত হয়। এইসমূহ হৈছে ক্ৰমে— অভিযান্ত্ৰিক, স্বাস্থ্য, সাধাৰণ প্ৰশাসন, পৰিষদ, হিচাপ আৰু ৰাজহ বিভাগ।^[86] টি.এম.চি.ৰ বিকেন্দ্ৰিকৃত ভূমিকাৰ বাবে ১১টা আঞ্চলিক কাৰ্যালয় গঠন কৰা হৈছে। এই আঞ্চলিক কাৰ্যালয়সমূহ ফ’ৰ্ট, কাদাকাম্পাল্লী, নেমম, উল্লুৰ, আত্তিপ্ৰা, থিৰুৱাল্লম, কাজাকুট্টম, শ্ৰীকৰ্যম, কুদাপ্পানাকুন্নু, বাত্তিয়ুৰকাভু আৰু ভিঝিনজামত অৱস্থিত।^[87] টি.এম.চি.ৰ দায়িত্বসমূহৰ ভিতৰত পানী যোগান, পানী নিষ্কাশন আৰু নলা-নৰ্দমা ব্যৱস্থা, অনাময়, কঠিন আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা আৰু গৃহ নিৰ্মাণ নিয়ন্ত্ৰণ অন্তৰ্ভুক্ত। তিৰুৱনন্তপুৰম উন্নয়ন কৰ্তৃপক্ষ বৃহত্তৰ তিৰুৱনন্তপুৰম অঞ্চলৰ বিধিবদ্ধ পৰিকল্পনা আৰু উন্নয়নৰ বাবে দায়বদ্ধ।^[88]

কেৰেলা চৰকাৰৰ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ হোৱাৰ বাবে তিৰুৱনন্তপুৰমত কেৱল স্থানীয় প্ৰশাসনিক সংস্থাসমূহৰ কাৰ্যালয়ই নহয়, বৰঞ্চ কেৰেলা বিধানসভা আৰু ৰাজ্যিক সচিবালয়ো অৱস্থিত। এই সচিবালয়খন কেৰেলা চৰকাৰী সচিবালয় চৌহদত আছে। তিৰুৱনন্তপুৰমত দুটা সংসদীয় সমষ্টি আছে। সেই দুটা হৈছে আট্টিংগল আৰু তিৰুৱনন্তপুৰম। ইয়াৰ উপৰি চহৰখনে ৰাজ্যিক বিধানসভালৈ পাঁচগৰাকী বিধায়ক (বিধায়ক) নিৰ্বাচিত কৰে।^[89]

কেৰেলা চৰকাৰী সচিবালয় কেৰেলা চৰকাৰৰ প্ৰশাসনৰ মূল কেন্দ্ৰ

পৌৰ বিত্তীয় ব্যৱস্থা

গৃহ নিৰ্মাণ আৰু নগৰ পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰ্যালয়ৰ চিটিফাইনেঞ্চ (CityFinance) প’ৰ্টেলত প্ৰকাশিত বিত্তীয় তথ্য অনুসৰি,^[90] ২০২২-২৩ বিত্তীয় বৰ্ষত তিৰুৱনন্তপুৰম পৌৰ নিগমে মুঠ ₹৭১৩ কোটি (৮৬ নিযুত আমেৰিকান ডলাৰ) ৰাজহ সংগ্ৰহ আৰু মুঠ ₹৫৮৬ কোটি (৭১ নিযুত আমেৰিকান ডলাৰ) ব্যয়ৰ খতিয়ান দাঙি ধৰিছিল। এই মুঠ ৰাজহৰ প্ৰায় ২৩.৬% কৰ ৰাজহৰপৰা আহিছিল। আনহাতে, এই বিত্তীয় বৰ্ষত পৌৰ নিগমে অনুদান হিচাপে ₹৪৭৬ কোটি লাভ কৰিছিল।

আইন-শৃংখলা

তিৰুৱনন্তপুৰম চহৰ আৰক্ষী চহৰখনৰ প্ৰধান আইন প্ৰয়োগকাৰী সংস্থা। ইয়াৰ মুৰব্বী হৈছে এজন আৰক্ষী আয়ুক্ত।^[91] তিৰুৱনন্তপুৰম চহৰ আৰক্ষী কেৰেলা আৰক্ষীৰ এটা শাখা। ইয়াৰ প্ৰশাসনিক নিয়ন্ত্ৰণ কেৰেলা গৃহ মন্ত্ৰ্যালয়ৰ হাতত থাকে। তিৰুৱনন্তপুৰম চহৰ আৰক্ষী হ’ল কেৰেলাৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰক্ষী সংমণ্ডল। এই সংমণ্ডলটো চাৰিটা উপ-সংমণ্ডল কাৰ্যালয় আৰু ২৪খন আৰক্ষী থানাৰে গঠিত। ইয়াত অনুমোদিত আৰক্ষী কৰ্মীৰ সংখ্যা হৈছে ৩,৫০০ গৰাকী।^[92] পূজাপ্পুৰাত অৱস্থিত কেন্দ্ৰীয় কাৰাগাৰখন হৈছে কেৰেলাৰ আটাইতকৈ পুৰণি কাৰাগাৰ। লগতে এইখন কেৰেলা কাৰাগাৰ আৰু সংশোধনমূলক সেৱাৰ মুখ্য কাৰ্যালয়।^[93]

সামৰিক আৰু কূটনৈতিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহ

ভাৰতীয় বায়ুসেনাৰ দাক্ষিণাত্য বায়ু কমাণ্ড (Southern Air Command) ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় এই চহৰখনত অৱস্থিত।^[94]^[95] তিৰুৱনন্তপুৰমত ৰাজ্যিক সশস্ত্ৰ আৰক্ষীৰ দুটা বেটেলিয়ান আৰু কেন্দ্ৰীয় ৰিজাৰ্ভ আৰক্ষী বলৰ (CRPF) এটা গোট আছে।^[96] চি.আৰ.পি.এফ.ৰ এটা গ্ৰুপ হেডকুৱাৰ্টাৰ (GHQ) কাল্লিপুৰমত অৱস্থিত।^[97] ইয়াৰ উপৰি চহৰখনত কেন্দ্ৰীয় ঔদ্যোগিক নিৰাপত্তা বলৰ (CISF) তিনিটা গোট আৰু সীমা সুৰক্ষা বলৰ (BSF) ছেক্টৰ হেডকুৱাৰ্টাৰ (SHQ) আছে। তিৰুৱনন্তপুৰমৰ পানগোডত এটা ডাঙৰ সামৰিক ছাউনী আছে। ইয়াত ভাৰতীয় সেনাৰ কেইটামান ৰেজিমেণ্ট নিয়োজিত হৈ আছে।^[98]

চহৰখনত সংযুক্ত আৰৱ আমিৰাতৰ এটা পৰামৰ্শদাতা কাৰ্যালয় (Consulate) অৱস্থিত।^[99] লগতে মালদ্বীপৰ এটা পৰামৰ্শদাতা কাৰ্যালয় ইয়াত আছে।^[100] ইয়াৰ উপৰি চহৰখনত শ্ৰী লংকা, ৰাছিয়া আৰু জাৰ্মানীৰ অবৈতনিক পৰামৰ্শদাতা কাৰ্যালয়সমূহ (Honorary Consulates) আছে।^[101]^[102]

জনোপযোগিতা সেৱা

কেৰেলা পানী কৰ্তৃপক্ষই চহৰখনত পানী যোগান ধৰে। এই পানীৰ উৎস হৈছে কাৰামানা নদী।^[103] ইয়াৰ বেছিভাগ পানী অৰুভিক্কাৰা আৰু পেপ্পাৰা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ জলাশয়ৰপৰা সংগ্ৰহ কৰা হয়। তাৰ পিছত অৰুভিক্কাৰা পাম্পিং ষ্টেচনত এই পানী শোধন আৰু বিশুদ্ধ কৰা হয়।^[104] ১৯৩৩ চনত কাৰ্যক্ষম হোৱা 'ৱেলিংটন ৱাটাৰ ৱৰ্কছ' ভাৰতৰ ভিতৰতে অন্যতম পুৰণি চহৰ পানী যোগান আঁচনি।^[105] চহৰখনৰ লেতেৰা পানী মুত্তথৰা নলা-শোধন প্ৰকল্পত শোধন কৰা হয়। এই প্ৰকল্পটোৱে প্ৰতিদিনে ৩২ নিযুত লিটাৰ আৱৰ্জনা পানী নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।^[106]^[107] নলা-নৰ্দমা ব্যৱস্থা কাৰ্যকৰী কৰাৰ বাবে চহৰৰ এলেকাক সাতটা ব্লকত বিভক্ত কৰা হৈছে।^[108] চহৰখনত বিদ্যুৎ যোগান ধৰে কেৰেলা ৰাজ্যিক বিদ্যুৎ ব’ৰ্ড চমুকেই কে.এছ.ই.বি.য়ে (KSEB)।^[109] অগ্নি নিৰ্বাপক সেৱাসমূহ কেৰেলা অগ্নি নিৰ্বাপক আৰু উদ্ধাৰ সেৱাই পৰিচালনা কৰে।^[110]

অৰ্থনীতি

চহৰখনৰ উত্তৰ-পশ্চিম অংশত থকা টেকন’ভেলীৰ এটা নৈশ দৃশ্য।

ইনফোচিছ চৌহদৰ এটা অংশ। তিৰুৱনন্তপুৰম ভাৰতৰ এক অন্যতম প্ৰধান তথ্য প্ৰযুক্তি কেন্দ্ৰ।

তিৰুৱনন্তপুৰম চহৰখন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভৌগোলিক স্থানত অৱস্থিত। ই সুয়েজৰপৰা ছিংগাপুৰ সংযোগী সুদূৰ প্ৰাচ্যৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সাগৰীয় জাহাজ পথৰপৰা মাত্ৰ ১০ সাগৰীয় মাইল (১৯ কিলোমিটাৰ) নিলগত অৱস্থিত। ইয়াৰ ফলত চহৰখন বিশ্বৰ এক প্ৰধান সামুদ্ৰিক যাতায়াত পথৰ অতি ওচৰত পৰে। এই সুবিধাজনক অৱস্থিতিৰ লগতে নিৰ্ভৰযোগ্য বিদ্যুৎ যোগান, বিশুদ্ধ পানী আৰু দীঘলীয়া উপকূলৰ উপলব্ধতাই চহৰখনৰ ঔদ্যোগিক বিকাশ খৰতকীয়া কৰি তুলিছে। তিৰুৱনন্তপুৰমৰ অৰ্থনীতি মূলত তথ্য প্ৰযুক্তি, শিক্ষা, বাগিছাভিত্তিক খেতি, মহাকাশ বিজ্ঞান, বাণিজ্য আৰু পৰ্যটনৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।^[111] কেৰেলা ৰাজ্যৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনত (GDP) তিৰুৱনন্তপুৰম জিলাৰ অৱদান হৈছে ১০.৩১%।^[112] ১৩.৮৩% অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ হাৰেৰে তিৰুৱনন্তপুৰম হৈছে কেৰেলাৰ আটাইতকৈ দ্ৰুতগতিত বিকাশশীল জিলা।^[112] গোলকীয় বিত্তীয় সেৱা প্ৰতিষ্ঠান মৰ্গান ষ্টেনলি (Morgan Stanley) ৰ এক অধ্যয়ন অনুসৰি তিৰুৱনন্তপুৰমে ভাৰতৰ শীৰ্ষ ১০খন সক্ৰিয় আৰু উপভোগী চহৰৰ ভিতৰত স্থান লাভ কৰিছিল।^[113] কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ কৰ্মচাৰীসকলে চহৰখনৰ কৰ্মসংস্থাপনৰ এক বৃহৎ অংশ অধিকাৰ কৰি আছে।^[112]

খেজুৰ গছৰ মাজেৰে দেখা পোৱা এখন বৃহৎ কণ্টেইনাৰ জাহাজ — ২০২৫ চনৰ জুন মাহত বিশ্বৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ কণ্টেইনাৰ জাহাজ এম.এছ.চি. 'ইৰিনা' (MSC Irina) তিৰুৱনন্তপুৰমত উপস্থিত হয়। এই আগমনৰ জৰিয়তে জাহাজখনে প্ৰথমবাৰৰ বাবে দক্ষিণ এছিয়াৰ কোনো বন্দৰত প্ৰৱেশ কৰে

তিৰুৱনন্তপুৰম ভাৰতৰ এক প্ৰধান মহাকাশ গৱেষণা কেন্দ্ৰ। ইয়াত ভাৰতীয় মহাকাশ গৱেষণা সংস্থাৰ (ISRO) আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু অগ্ৰণী কেন্দ্ৰ বিক্ৰম সাৰাভাই মহাকাশ কেন্দ্ৰ (VSSC) অৱস্থিত।^[114] ইয়াৰ উপৰি থুম্বা ইকুৱেটৰিয়েল ৰকেট উৎক্ষেপণ কেন্দ্ৰ, লিকুইড প্ৰপালচন চিষ্টেমছ চেণ্টাৰ আৰু ইছৰ’ ইনাৰ্ছিয়েল চিষ্টেমছ ইউনিটৰ দৰে মহাকাশ গৱেষণাৰ সৈতে জড়িত চৰকাৰী কেন্দ্ৰসমূহ তিৰুৱনন্তপুৰমতে অৱস্থিত।^[115] 'ব্ৰহ্মপুত্ৰ এৰ’স্পেচ তিৰুৱনন্তপুৰম লিমিটেড' হৈছে ভাৰতৰ অন্যতম আগশাৰীৰ মিছাইল একত্ৰীকৰণ (missile integration) আৰু প্ৰতিৰক্ষা উৎপাদন গোট।^[116] চহৰখনৰ অন্যান্য উদ্যোগসমূহৰ ভিতৰত ট্ৰাভাংকোৰ টাইটানিয়াম প্ৰডাক্টছ, কেৰেলা অটোম’বাইলছ লিমিটেড, মিলমা (MILMA), ইংলিছ ইণ্ডিয়ান ক্লেইজ, কেলট্ৰন (Keltron), ত্ৰিবান্দ্ৰম ৰবাৰ ৱৰ্কছ আৰু এইচ.এল.এল. লাইফকেয়াৰ লিমিটেড অন্যতম।

তিৰুৱনন্তপুৰম ভাৰতৰ এক অন্যতম প্ৰধান তথ্য প্ৰযুক্তি (IT) আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি সমৰ্থিত সেৱা (ITES) কেন্দ্ৰ। কেৰেলাৰ মুঠ ছফ্টৱেৰ ৰপ্তানিৰ প্ৰায় ৪০-৪৫% কেৱল এই চহৰখনেই যোগান ধৰে।^[112]^[117] তিৰুৱনন্তপুৰমত অৰেকল কৰ্প’ৰেচন, নিছান, এইচ.চি.এল. টেক, একচেঞ্চাৰ, এলিয়াঞ্জ টেকন’লজী, এনভেষ্টনেট, টাটা কনচুলটেন্সী ছাৰ্ভিচেছ, ইনফোচিছ, ইউ.এছ.টি. গ্লোবেল, আৰ্নষ্ট এণ্ড ইয়ং, ফ্লাইটেক্সট, গাইডহাউচ, টাটা এলেক্সি, মেকিনছী এণ্ড কোম্পানী, আৰ.আৰ. ডনেলী আৰু কুৱেষ্ট গ্লোবেলৰ দৰে বিশ্বৰ প্ৰধান বহুৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠানসমূহ অৱস্থিত।^[118] সজোৱা মাটিকে ধৰি নিৰ্মিত এলেকাৰ (built-up area) হিচাপত তিৰুৱনন্তপুৰমৰ টেকন’পাৰ্ক হৈছে ভাৰতৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ তথ্য প্ৰযুক্তি উদ্যান।^[119] প্ৰায় ৪০০টা কোম্পানীত ৫২,০০০ গৰাকী তথ্য প্ৰযুক্তি বৃত্তিধাৰী লোকেৰে ই কেৰেলাৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ সংস্থাপন ক্ষেত্ৰ।^[112]^[118] অন্যান্য তথ্য প্ৰযুক্তি, সংবাদ মাধ্যম আৰু ঔদ্যোগিক চৌহদসমূহৰ ভিতৰত কিনফ্ৰা ফিল্ম এণ্ড ভিডিঅ’ পাৰ্ক, কিনফ্ৰা এপাৰেল পাৰ্ক, বি-হাব (B-HUB) আৰু চিত্ৰাঞ্জলি ফিল্ম কমপ্লেক্স অন্যতম।^[120]^[121] আনহাতে চহৰখনৰ অন্যান্য গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰযুক্তি, জৈৱ প্ৰযুক্তি আৰু ঔদ্যোগিক চৌহদসমূহৰ ভিতৰত টেকন’চিটি, বায়’ ৩৬০ লাইফ ছায়েন্সেছ পাৰ্ক আৰু ডিজিটেল ছায়েন্স পাৰ্ক অন্যতম। ^[122]^[123]

চহৰখনৰ অৰ্থনীতিত পৰ্যটন খণ্ডই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।^[124]^[125]^[126] ইয়াত থকা বিভিন্ন প্ৰাকৃতিক আকৰ্ষণ যেনে— সাগৰীয় তীৰ, জলাশয় বা কায়েল (backwaters), পাহাৰ আৰু বাগিছাসমূহে পৰ্যটকসকলক আকৰ্ষণ কৰে। ইয়াৰ উপৰি চহৰখনৰ ঐতিহাসিক ঐতিহ্য, ইতিহাস, আয়ুৰ্বেদ, চিকিৎসা পৰ্যটন (medical tourism) আৰু জ্ঞান কেন্দ্ৰসমূহেও বহুসংখ্যক পৰ্যটFormক আকৰ্ষিত কৰে।^[127] ২০১৬-১৭ বৰ্ষত চহৰখনৰ মাটি-সম্পত্তি ক্ৰয়-বিক্ৰয়, আন্তঃগাঁথনি আৰু খুচুৰা ব্যৱসায় খণ্ডত বিনিয়োগৰ অভূতপূৰ্ব উত্থান ঘটিছিল।^[128]

বন্দৰ-ভিত্তিক উন্নয়ন

তিৰুৱনন্তপুৰম হৈছে এখন বাণিজ্যিক বন্দৰ চহৰ। ইয়াত ভিঝিনজাম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বন্দৰ তিৰুৱনন্তপুৰম নামৰ এটা গভীৰ সাগৰীয় কণ্টেইনাৰ ট্ৰান্স-শ্বিপমেণ্ট বন্দৰ থকাৰ বাবে প্ৰচুৰ বন্দৰ-ভিত্তিক আন্তঃগাঁথনি গঢ়ি উঠিছে।^[129]

এই বন্দৰটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় জাহাজ চলাচল পথৰ একেবাৰে ওচৰত অৱস্থিত। ই অতি ব্যস্ত পাৰস্য উপসাগৰ–মালাক্কা জাহাজ পথৰপৰা মাত্ৰ সাঁচ:Convert/to/AoffSoff (19 ৰ পৰা 22 km) সাগৰীয় মাইল নিলগত অৱস্থিত।^[130] ইয়াৰ প্ৰাকৃতিক গভীৰতা হৈছে সাঁচ:Convert/to/AoffSoff (59 ৰ পৰা 66 ফুট)। ইয়াৰ ফলত ইয়াত ডাঙৰ ডাঙৰ কণ্টেইনাৰ জাহাজসমূহ সহজে চাপিব পাৰে।^[131] ইয়াৰ বাৰ্থ বা ঘাটসমূহ ২৪,০০০ পৰ্যন্ত টি.ই.ইউ. (TEU - twenty-foot equivalent units) ক্ষমতাৰ জাহাজ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পৰাকৈ সাজি উলিওৱা হৈছে।^[132] এই বন্দৰ-ভিত্তিক উন্নয়নে অঞ্চলটোত সামগ্ৰী পৰিবহণ, গুডামঘৰ, জাহাজ সেৱা, সহায়ক আন্তঃগাঁথনি, বাণিজ্য আৰু পৰিবহণ সংযোগ ব্যৱস্থাৰ সক্ৰিয়তা বৃদ্ধি কৰিছে।

ত্ৰিবান্দ্ৰম আউটাৰ ৰিং ৰোড

প্ৰস্তাৱিত তিৰুৱনন্তপুৰম বাহ্যিক বৃত্তপথ বা ত্ৰিবান্দ্ৰম আউটাৰ ৰিং ৰোড (ORR) চমুকেই বাহ্যিক এলেকা বিকাশ কৰিড’ৰ (OAGC) বুলিও জনা যায়। এইটো চহৰ আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে থকা অঞ্চলসমূহৰ দীৰ্ঘম্যাদী অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ বাবে এক প্ৰধান আন্তঃগাঁথনিমূলক পদক্ষেপ। এই কৰিড’ৰটো ভিঝিনজাম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বন্দৰ তিৰুৱনন্তপুৰম আৰু নাভাইকুলামৰ মাজত প্ৰায় ৭৮–৮০ কিলোমিটাৰ জুৰি বিস্তৃত হ’ব। ইয়াক নিৰ্ধাৰিত অৰ্থনৈতিক মণ্ডলৰ সৈতে এটা ছয়লেনযুক্ত নিয়ন্ত্ৰিত-প্ৰৱেশ ঘাইপথ হিচাপে পৰিকল্পনা কৰা হৈছে। এই প্ৰকল্পৰ মহাপৰিকল্পনাই ৰাজধানী অঞ্চলৰ চাৰিওফালে এক সংহত বিনিয়োগ অঞ্চল গঢ়ি তোলাৰ লক্ষ্য ৰাখিছে। ইয়াৰ ভিতৰত সামগ্ৰী পৰিবহণ, ঔদ্যোগিক বিকাশ, তথ্য প্ৰযুক্তি, স্বাস্থ্যসেৱা, স্বাস্থ্য পৰ্যটন, সাধাৰণ পৰ্যটন, শিক্ষা আৰু বাণিজ্যিক সেৱাৰ দৰে একাধিক বিশেষ ক্লাষ্টাৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। এই কেন্দ্ৰিকৃত বিকাশৰ বাবে ভিঝিনজাম, কোভালাম, বেম্বায়াম, মংগলাপুৰম আৰু নেদুমাংগাদৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থানসমূহক চিহ্নিত কৰা হৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত ভিঝিনজামত এটা সামগ্ৰী পৰিবহণ কেন্দ্ৰ আৰু উপকূলীয় অঞ্চলত এটা স্বাস্থ্য তথা পৰ্যটন কেন্দ্ৰ গঢ়ি তোলা হ’ব। এই প্ৰকল্পটোৱে ভিঝিনজাম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বন্দৰ, তথ্য প্ৰযুক্তি কৰিড’ৰ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ নেটৱৰ্কৰ মাজত সংযোগ ব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰিব বুলি আশা কৰা হৈছে। ইয়াৰ ফলত বন্দৰ-ভিত্তিক ঔদ্যোগিক বিকাশ আৰু আঞ্চলিক অৰ্থনৈতিক সম্প্ৰসাৰণ সুচল হ’ব।^[133]^[134]^[135]

পৰ্যটন

ভেল্লায়নী হ্ৰদৰপৰা পদুম পাত সংগ্ৰহ কৰাৰ এক দৃশ্য।

তিৰুৱনন্তপুৰম ভাৰতৰ এক অন্যতম প্ৰধান পৰ্যটন কেন্দ্ৰ।^[125] চহৰখনৰ ওচৰত অৱস্থিত কোভালাম আৰু ভাৰকলা হৈছে অতি জনপ্ৰিয় সাগৰীয় তীৰ চহৰ (beach towns)।^[136] অন্যান্য গুৰুত্বপূৰ্ণ সাগৰীয় তীৰসমূহৰ ভিতৰত পুভাৰ, শংখুমুগম সাগৰীয় তীৰ, আজিমালা সাগৰীয় তীৰ, ভিঝিনজাম সাগৰীয় তীৰ আৰু ভেলী সাগৰীয় তীৰ অন্যতম। চহৰখনৰ আন আন দৰ্শনীয় স্থানসমূহ হৈছে অগস্ত্যমালা বৰ্ষাৰণ্য, নিয়াৰ বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য, কাল্লাৰ, ব্ৰেম’ৰ, পনমুডী পাহাৰ, পুভাৰ, আঞ্চুথেংগু জলাশয় (backwaters), ভাৰকলা ক্লিফ বা পাহাৰীয়া থিয় গড়া আৰু কাপ্পিল-এদভা হ্ৰদ। ^{[উদ্ধৃতিৰ প্ৰয়োজন]}

চহৰখন ইয়াৰ অনন্য স্থাপত্যশৈলীৰ বাবেও জনাজাত। ইয়াত ব্ৰিটিছ আৰু দ্ৰাবিড় প্ৰভাৱযুক্ত কেৰেলাৰ স্থাপত্যশৈলী দেখিবলৈ পোৱা যায়।^[137] নেপিয়াৰ সংগ্ৰহালয়, তিৰুৱনন্তপুৰম চিৰিয়াখানা, পদ্মনাভস্বামী মন্দিৰ, কুথিৰা মালিকা ৰাজপ্ৰাসাদ, কি্লিমানুৰ ৰাজপ্ৰাসাদ আৰু তিৰুৱনন্তপুৰম গল্ফ ক্লাবৰ ঐতিহ্যবাহী ভৱন ইয়াৰ অন্যতম উদাহৰণ। ^{[উদ্ধৃতিৰ প্ৰয়োজন]}

চহৰখনৰ প্ৰধান সংগ্ৰহালয়সমূহৰ ভিতৰত প্ৰিয়দৰ্শিনী তাৰাগৃহ সংলগ্ন হৈ থকা কেৰেলা বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি সংগ্ৰহালয়, নেপিয়াৰ সংগ্ৰহালয়, কেৰেলা মাটি সংগ্ৰহালয় আৰু কয়িক্কাল ৰাজপ্ৰাসাদ সংগ্ৰহালয় অন্যতম। আনহাতে অগস্ত্যমালা জৈৱ-মণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চলক ইউনেস্কো (UNESCO) ৰ বিশ্ব জৈৱ-মণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ নেটৱৰ্কত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।^[138]

সংস্কৃতি

১৮৫৫ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা নেপিয়াৰ সংগ্ৰহালয়ত প্ৰাচীন চিত্ৰকলা আৰু পুৰাতাত্ত্বিক সমলৰ এক বিশাল সংগ্ৰহ আছে

সেউজীয়া প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ আৰু বহুতো ৰাজহুৱা উদ্যানৰ উপস্থিতিৰ বাবে তিৰুৱনন্তপুৰমক "ভাৰতৰ চিৰসেউজ চহৰ" বুলি জনা যায়।^[139] পূৰ্বৰ শাসকসকলে শিল্প, স্থাপত্য আৰু উদাৰ নীতিৰ বিকাশ সাধন কৰাৰ বাবে তিৰুৱনন্তপুৰম ঐতিহাসিকভাৱে দক্ষিণ ভাৰতৰ এক সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰ আছিল। ইয়াৰ প্ৰমাণস্বৰূপে মহাৰাজ স্বাতী তিৰুনাল আৰু ৰাজা ৰবি বাৰ্মাৰ দৰে প্ৰখ্যাত শিল্পীসকল এই চহৰৰ আছিল।^[140]^[141] চহৰখনত শ্ৰী নাৰায়ণ গুৰু, চট্টম্পী স্বামীকাল, আয়্যানকালী, বাক্কম মৌলৱী আৰু চি. ভি. ৰমন পিল্লাইৰ দৰে বিশিষ্ট সমাজ সংস্কাৰকসকলেও জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল।^[142]

মালায়ালম সাহিত্যৰ তিনিগৰাকী প্ৰধান কবিৰ ভিতৰত দুগৰাকী ক্ৰমে উলূৰ এছ পৰমেশ্বৰ আয়াৰ আৰু কুমাৰন আছান তিৰুৱনন্তপুৰমৰ আছিল।^[143]^[144] চহৰখনত প্ৰতি বছৰে 'কোভালাম সাহিত্য উৎসৱ'ৰ দৰে বাৰ্ষিক সাহিত্য উৎসৱসমূহ অনুষ্ঠিত হয়।^[145] ১৮২৯ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা ভাৰতৰ অন্যতম পুৰণি ৰাজহুৱা পুথিভঁৰাল কেৰেলা ৰাজ্যিক কেন্দ্ৰীয় পুথিভঁৰাল, তিৰুৱনন্তপুৰম পৌৰ নিগম কেন্দ্ৰীয় পুথিভঁৰাল আৰু केৰেলা বিশ্ববিদ্যালয় পুথিভঁৰালৰ দৰে চৰকাৰী প্ৰতিষ্ঠানসমূহে সাহিত্যিক বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত সহায় কৰি আহিছে।^[146]^[147]

ট্ৰাভাংকোৰৰ মহাৰাজ স্বাতী তিৰুনালৰ দিনৰেপৰা তিৰুৱনন্তপুৰম ভাৰতীয় ধ্ৰুপদী সংগীতৰ এক প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল।^[148]^[149] চহৰখনত দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্যতম পুৰণি উৎসৱ নৱৰাত্ৰী সংগীত উৎসৱ, স্বাতী সংগীতোৎসৱ, সূৰ্য সংগীত উৎসৱ আৰু নীলকণ্ঠ শিৱন সংগীত উৎসৱ আদি বহুতো সংগীত উৎসৱ বিভিন্ন সাংস্কৃতিক গোটে আয়োজন কৰে।^[148] ১১১ দিন ধৰি চলা সূৰ্য উৎসৱ (Soorya Festival) হৈছে কেৰেলাৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ কলা আৰু সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠান।^[150]^[151] এই উৎসৱত চলচ্চিত্ৰ উৎসৱ, নাট্য উৎসৱ, নৃত্য, সংগীত, চিত্ৰকলা আৰু ফটোগ্ৰাফী প্ৰদৰ্শনী অনুষ্ঠিত কৰা হয়।^[150]

কেৰালী থিয়েটাৰ কমপ্লেক্সত ২০১১ চনৰ ১৬সংখ্যক কেৰেলা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ উৎসৱৰ ব্যেনাৰ

মালায়ালম চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগৰ আৰম্ভণি তিৰুৱনন্তপুৰম চহৰৰপৰাই হৈছিল। জে. চি. ডেনিয়েলৰ নিৰ্দেশনাত নিৰ্মিত প্ৰথমখন মালায়ালম পূৰ্ণদৈৰ্ঘ্য ছবি বিগথকুমাৰন তিৰুৱনন্তপুৰমতে মুক্তি দিয়া হৈছিল।^[152] জে. চি. ডেনিয়েলক মালায়ালম চলচ্চিত্ৰ উদ্যোগৰ পিতৃপুৰুষ বুলি গণ্য কৰা হয়। তেওঁ ১৯২৬ চনত তিৰুৱনন্তপুৰমত কেৰেলাৰ প্ৰথমটো চলচ্চিত্ৰ ষ্টুডিঅ’ 'ট্ৰাভাংকোৰ নেচনেল পিকচাৰ্ছ' স্থাপন কৰিছিল।^[153]^[154] প্ৰতি বছৰে ডিচেম্বৰ মাহত অনুষ্ঠিত হোৱা কেৰেলা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ উৎসৱ (IFFK) দৰ্শকৰ অংশগ্ৰহণৰফালৰপৰা এছিয়াৰ অন্যতম বৃহৎ চলচ্চিত্ৰ উৎসৱ।^[155]^[156] বিভিন্ন চলচ্চিত্ৰ উৎসৱৰ উপৰি, চলচ্চিত্ৰ প্ৰমাণীকৰণৰ কেন্দ্ৰীয় ব’ৰ্ড (CBFC) ৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয়ৰ উপস্থিতি, উমা ষ্টুডিঅ’, চিত্ৰাঞ্জলি ষ্টুডিঅ’, মেৰীলেণ্ড ষ্টুডিঅ’, কিনফ্ৰা ফিল্ম এণ্ড ভিডিঅ’ পাৰ্ক আৰু বিস্ময়াজ মেক্সৰ দৰে বহুতো চিনেমা ষ্টুডিঅ’ তথা প্ৰযোজনা সুবিধাই তিৰুৱনন্তপুৰমক চলচ্চিত্ৰৰ এক অন্যতম কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ়ি তুলিছে।^[157]^[158]

বিখ্যাত পদ্মনাভস্বামী মন্দিৰৰ উপৰি, চহৰখনৰ স্থাপত্যশিল্পক নেপিয়াৰ সংগ্ৰহালয় আৰু ভাৰতৰ অন্যতম পুৰণি চিৰিয়াখানা তিৰুৱনন্তপুৰম চিৰিয়াখানাই সমৃদ্ধ কৰিছে।^[159] চহৰখনৰ অন্যান্য স্থাপত্য কীৰ্তিচিহ্নসমূহৰ ভিতৰত কুথিৰา মালিকা ৰাজপ্ৰাসাদ, কৌডিয়াৰ ৰাজপ্ৰাসাদ, আত্তুকাল ভগৱতী মন্দিৰ, বীমাপল্লী মছজিদ, কন্নমাৰা বজাৰ, আৰু মেটাৰ মেম’ৰিয়েল চাৰ্চ অন্যতম। তিৰুৱনন্তপুৰম প্ৰখ্যাত স্থপতি লৰী বেকাৰৰ স্থাপত্যশৈলীৰ প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল।^[160]

আত্তুকাল পংগালা উৎসৱত সমগ্ৰ বিশ্বৰ ভিতৰতে আটাইতকৈ বেছি মহিলাৰ সমাৱেশ ঘটে

প্ৰধান উৎসৱ ওনাম, বিষু, দীপাৱলী, আৰু নৱৰাত্ৰীৰ লগতে খ্ৰীষ্টান আৰু ইছলাম ধৰ্মীয় উৎসৱ যেনে— বৰদিন, ঈদুল ফিতৰ, বক্ৰীদ আৰু মিলাদ-উন-নবীৰ সমান্তৰালভাৱে চহৰখনৰ বিভিন্ন জাতি-জনগোষ্ঠীৰ লোকে কেইবাটাও স্থানীয় উৎসৱো উদ্‌যাপন কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত আত্তুকাল পোংগল,^[161] বীমাপল্লী উৰুছ,^[162] ভেট্টুকাঁড় গীৰ্জা উৎসৱ,^[163] পদ্মনাভস্বামী মন্দিৰৰ আৰাট্টু আৰু লক্ষদ্বীপা উৎসৱ অন্যতম।^[164] অনাম উৎসৱৰ সময়ত ৰাজ্য চৰকাৰে চহৰখনত এসপ্তাহ ধৰি বিভিন্ন সাংস্কৃতিক কাৰ্যসূচী ৰূপায়িত কৰে।^[165] আত্তুকাল পোংগল উৎসৱে সমগ্ৰ ভাৰত তথা বিদেশৰ লাখ লাখ মহিলা ভক্তক আকৰ্ষিত কৰে। এইটো বিশ্বৰ ভিতৰতে সৰ্ববৃহৎ মহিলা সমাৱেশ উৎসৱ।^[166]^[167] জাৰ্মানীৰ গ্যোটে-জেণ্ট্ৰাম (Goethe-Zentrum), ফ্ৰান্সৰ এলায়েন্স ফ্ৰাঞ্চাইছ (Alliance Française) আৰু ৰাছিয়াৰ গৰ্কী ভৱন কেন্দ্ৰই গোটেই বছৰজুৰি বিভিন্ন কাৰ্যসূচী তথা অনুষ্ঠানৰ আয়োজন কৰে।^[168]^[169]^[170]

ফেশ্বন

বয়ন শিল্পৰ পৰম্পৰাৰ সৈতে তিৰুৱনন্তপুৰমৰ এক দীৰ্ঘদিনীয়া সম্পৰ্ক আছে। বিশেষকৈ বালাৰামাপুৰম হস্ততাঁত উদ্যোগৰ বাবে চহৰখন বিখ্যাত। কাছাভু (সোণালী জৰীৰ পাৰি) থকা কপাহী কাপোৰৰ বাবে পৰিচিত এই অঞ্চলটোৰ বয়ন পদ্ধতি অষ্টাদশ শতিকাৰপৰা বৰ্তমানলৈকে অপৰিৱৰ্তিত হৈ আছে।^[171] এই হাতেৰে বোৱা কাপোৰসমূহ পৰম্পৰাগত সাজ-পোছাকৰ লগতে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰদৰ্শনীকে ধৰি সমসাময়িক ফেশ্বন সংগ্ৰহসমূহৰ এক অন্যতম আকৰ্ষণ হৈ আহিছে।^[172]

আধুনিক ফেশ্বনৰ ক্ষেত্ৰতো চহৰখনে বিশেষ স্থান দখল কৰিছে। চহৰখনত থকা লুলু মল আৰু মল অৱ ট্ৰাভাংকোৰৰ দৰে বজাৰ সমলয় বা শ্বপিং মলে দেশী-বিদেশী বহু জনপ্ৰিয় পোছাক ব্ৰেণ্ডক স্থান দিছে। ই চহৰখনৰ পোছাক আৰু জীৱন-শৈলীত সাম্প্ৰতিক গোলকীয় প্ৰৱণতাৰ প্ৰতিফলন ঘটাইছে।

আয়ুৰ্বেদ

কেৰেলাত আয়ুৰ্বেদৰ বিকাশ আৰু পৃষ্ঠপোষকতাৰ ক্ষেত্ৰত তিৰুৱনন্তপুৰম আৰু পূৰ্বৰ ট্ৰাভাংকোৰ (থিৰুভিথামকুৰ) ৰাজ্যই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। ট্ৰাভাংকোৰৰ শাসকসকলে সংস্কৃত পাণ্ডিত্য, মন্দিৰ-কেন্দ্ৰিক চিকিৎসা পৰম্পৰা, আয়ুৰ্বেদ কলেজ আৰু বংশানুক্ৰমিক চিকিৎসক পৰিয়ালসমূহলৈ সমৰ্থন আগবঢ়াইছিল। ই ধ্ৰুপদী কেৰেলা আয়ুৰ্বেদৰ সংৰক্ষণত গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান যোগাইছিল।

কেৰেলাৰ অষ্টবৈদ্য ঐতিহ্যৰ সৈতে জড়িত পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদিক বংশসমূহৰ ভিতৰত বৰ্তমানৰ মালাপ্পুৰম জিলাৰ পুলামানথোল মুছ পৰিয়াল অন্যতম। এই পৰিয়ালটো অষ্টবৈদ্য পৰম্পৰাৰ অন্তৰ্ভুক্ত। এইটো হৈছে আয়ুৰ্বেদৰ আটাইকেইটা আঠটা শাখাতে পাৰদৰ্শিতাৰ বাবে প্ৰসিদ্ধ চিকিৎসক পৰিয়ালৰ এটা বংশানুক্ৰমিক গোট।

ঐতিহাসিক পৰম্পৰা আৰু আঞ্চলিক বিৱৰণ অনুসৰি, দেশীয় ৰাজ্যৰ সময়ছোৱাত পুলামানথোল মুছ বংশৰ চিকিৎসকসকলে পৰামৰ্শ আৰু চিকিৎসা পদ্ধতিৰ জৰিয়তে ট্ৰাভাংকোৰ ৰাজপৰিয়াল আৰু অভিজাত শ্ৰেণীৰ সদস্যসকলৰ সৈতে সম্পৰ্ক বজায় ৰাখিছিল। ট্ৰাভাংকোৰৰ শাসকসকলৰ অধীনত আয়ুৰ্বেদৰ প্ৰতি থকা ব্যাপক ৰাজকীয় পৃষ্ঠপোষকতাই কেৰেলাৰ কেইবাটাও পৰম্পৰাগত চিকিৎসক পৰিয়ালৰ প্ৰতিপত্তি বৃদ্ধিত অৱদান যোগাইছিল।

পুলামানথোল মুছ পৰম্পৰাটো বাগভটৰদ্বাৰা ৰচিত আয়ুৰ্বেদৰ অন্যতম মূল গ্ৰন্থ 'অষ্টাংগ হৃদয়ম'ৰ অধ্যয়ন আৰু ক্লিনিকেল প্ৰয়োগৰ সৈতে জড়িত। আঞ্চলিক পৰম্পৰাসমূহে পুলামানথোল অঞ্চলটোক কেৰেলাৰ দীৰ্ঘদিনীয়া আয়ুৰ্বেদিক আৰু সংস্কৃত পাণ্ডিত্যৰ ঐতিহ্যৰ সৈতেও সংযোগ কৰে।

এই বংশৰ সৈতে জড়িত প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত পুলামানথোল মুছ আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসালয় আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত চিকিৎসা কেন্দ্ৰসমূহ অন্যতম। এই কেন্দ্ৰসমূহ পঞ্চকৰ্ম, স্নায়ৱিক পুনৰ্সংস্থাপন (neurological rehabilitation), পেশী আৰু হাড়ৰ বিকাৰ (musculoskeletal disorders) আৰু বংশগত ৰোগৰ ব্যৱস্থাপনাত নিয়োজিত হৈ আছে।^[173]

এই বংশক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা চিকিৎসকসকলৰ ভিতৰত অষ্টবৈদ্যন পুলামানথোল শংকৰণ মুছ, অষ্টবৈদ্যন শ্ৰী ৰমন মুছ, অষ্টবৈদ্যন আৰ্যন নাৰায়ণন মুছ আৰু অষ্টবৈদ্যন জয়শংকৰণ মুছ অন্যতম।^[174]

এই পৰম্পৰাটোৱে পুলামানথোলত থকা শ্ৰী ৰুদ্ৰ ধন্বন্তৰী মন্দিৰৰ সৈতে সাংস্কৃতিক আৰু আধ্যাত্মিক সম্পৰ্ক বজায় ৰাখিছে। এই মন্দিৰটো ভগৱান ধন্বন্তৰীৰ প্ৰতি উছৰ্গিত, যাক হিন্দু পৰম্পৰাত আয়ুৰ্বেদ আৰু আৰোগ্যৰ দেৱতা বুলি গণ্য কৰা হয়। ইয়াত অনুষ্ঠিত হোৱা 'সৰ্ব ৰোগ শমন পূজা' আদি ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতিসমূহ ৰোগৰপৰা পৰিত্ৰাণ পাবলৈ কৰা প্ৰাৰ্থনাৰ সৈতে জড়িত আৰু ইয়াত বিভিন্ন অঞ্চলৰ ভক্তসকলে অংশগ্ৰহণ কৰে।

কৰ্ণাটকী সংগীতজ্ঞ চেম্বাই বৈদ্যনাথ ভাগৱতৰ সৈতে থকা সম্পৰ্কৰ বাবে পুলামানথোল মুছ পৰম্পৰাই কেৰেলাৰ সাংস্কৃতিক ইতিহাসত ব্যাপক স্বীকৃতি লাভ কৰিছিল। জানিব পৰা মতে, কণ্ঠনলীৰ ৰোগত ভোগাৰ পিছত তেওঁ এই পৰম্পৰাৰ অধীনত আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসা গ্ৰহণ কৰিছিল।

বৰ্তমান সময়ত, পুলামানথোল মুছ বংশৰ সৈতে জড়িত প্ৰতিষ্ঠানসমূহে তেওঁলোকৰ কাৰ্যাৱলী সুলভ কৰিবলৈ দাতব্য স্বাস্থ্যসেৱা আৰু সামাজিক কল্যাণমূলক পদক্ষেপ হাতত লৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত অৰ্থনৈতিকভাৱে পিছপৰা শ্ৰেণীৰ বাবে আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসা আৰু সহায়তা সহজলভ্য কৰাৰ উদ্দেশ্যে আৰম্ভ কৰা 'আয়ুৰ্বেদ থানাল' অন্যতম।

খাদ্যভাস

তিৰুৱনন্তপুৰমৰ খাদ্যভাসে ইয়াৰ ঐতিহাসিক আৰু সাংস্কৃতিক পটভূমিৰদ্বাৰা গঢ়ি উঠা স্থানীয় পৰম্পৰাক প্ৰতিফলিত কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত পূৰ্বৰ ট্ৰাভাংকোৰ ৰাজকীয় পাকঘৰৰ প্ৰভাৱ,^[175] উপকূলীয় বাণিজ্য আৰু ধৰ্মীয় বৈচিত্ৰ্য অন্তৰ্ভুক্ত। চহৰখনৰ খাদ্য-সংস্কৃতিত বিভিন্ন ধৰণৰ নিৰামিষ আৰু আমিষ ব্যঞ্জন পোৱা যায়। বেছিভাগ আহাৰতে ভাত, নাৰিকল আৰু মচলা প্ৰধান উপাদান।

ত্ৰিবান্দ্ৰম সাধ্যা: কলপাতত পৰিৱেশন কৰা এক পৰম্পৰাগত নিৰামিষ আহাৰ। বিশেষকৈ অনাম আৰু বিষু উৎসৱৰ সময়ত ই অপৰিহাৰ্য। ইয়াত সাধাৰণতে সাম্বাৰ, কালান, অভিয়াল, ওলান, পাচাদী আৰু বিভিন্ন ধৰণৰ পায়সম তথা বোলী অন্তৰ্ভুক্ত থাকে।^[176]
ত্ৰিবান্দ্ৰম বোলী: ইয়াক পূৰণ পোলী বুলিও জনা যায়। দালি আৰু ময়দাৰে তৈয়াৰী এইখন এবিধ পৰম্পৰাগত মিঠা খাদ্য। প্ৰায়ে ইয়াক পায়সমৰ দৰে ডেজাৰ্টৰ সৈতে পৰিৱেশন কৰা হয়।
কেথেল চিকেন ফ্ৰাই: ১৯৪০ চনৰেপৰা প্ৰচলিত এইবিধ এক বিশেষভাৱে ভজা কুকুৰা মাংসৰ ব্যঞ্জন। ইয়াক সৰু চিলনীয়া চাপাতী আৰু পিঁয়াজৰ চালাডৰ সৈতে পৰিৱেশন কৰা হয়।^[177]
ভিঝিনজাম চিকেন ফ্ৰাই: চহৰখনৰ ভিঝিনজাম অঞ্চলৰ এবিধ বিখ্যাত কুকুৰা মাংসৰ ব্যঞ্জন। থলুৱা মচলা আৰু বিশেষ ৰন্ধন শৈলী ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্য।^[178]
ট্ৰাভাংকোৰ বিৰিয়ানী: এইবিধ ভাত-ভিত্তিক এক সোৱাদযুক্ত ব্যঞ্জন। ইয়াত মোগলাই ৰন্ধনশৈলীৰ সৈতে আঞ্চলিক উপাদানসমূহৰ সংমিশ্ৰণ ঘটোৱা হৈছে।^[179]
ট্ৰাভাংকোৰ প্ৰণছ কাৰী: এইবিধ কোমল আৰু সন্তুলিত সোৱাদৰ এক মিছামাছৰ ব্যঞ্জন। ইয়াত নাৰিকলৰ গাখীৰ, তেতেলী, জালুক আৰু নৰসিংহ পাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ই অন্যান্য সাগৰীয় মাছৰ আঞ্জাতকৈ কম জ্বলা হয়। থলুৱা সতেজ উপাদানে ইয়াক এক সুকীয়া সোৱাদ প্ৰদান কৰে।^[180]
ত্ৰিবান্দ্ৰমৰ শিমলু আলুৰ ব্যঞ্জন: ট্ৰাভাংকোৰৰ মহাৰাজ আইল্যম তিৰুনাল ৰামা বাৰ্মাৰ শাসনকালত (১৮৬০–১৮৮০) ভাৰতৰ ভিতৰত প্ৰথমবাৰৰ বাবে তিৰুৱনন্তপুৰমত শিমলু আলুৰ প্ৰচলন কৰা হৈছিল। খাদ্য সংকট দূৰ কৰিবলৈ আৰু কৃষিখণ্ড মজপুত কৰিবলৈ তেওঁ এই পদক্ষেপ লৈছিল। ইয়াৰপৰা তৈয়াৰী জনপ্ৰিয় ব্যঞ্জনসমূহৰ ভিতৰত কাপ্পা পুঝুক্কু, কাপ্পা বেভিচাথু, কাপ্পা মীন কাৰী, কাপ্পা ইৰাচী (কাপ্পা বিৰিয়ানী), কাপ্পা উলৰ্থীয়াথু, চেন্দা কাপ্পা, উলী চামমাণ্টীৰ সৈতে কাপ্পা আৰু শিমলু আলুৰ চিপচ অন্যতম।^[181]

তিৰুৱনন্তপুৰমৰ বাটৰ কাষৰ খাদ্য বা ষ্ট্ৰীট ফুডৰ ভিতৰত মাছৰ আঞ্জাৰ সৈতে কাপ্পা (শিমলু আলু), পৰিপ্পু ৱাডা, কলৰ চিপচ আৰু উন্নিয়াপ্পম অন্যতম। চহৰখনত সৰু সৰু ভোজনালয় আৰু বাটৰ কাষৰ বিক্ৰেতাৰ বহুল প্ৰচলন আছে। ইয়াৰ মানুহৰ সাধাৰণ খাদ্য হ’ল কেৰেলাৰ পৰম্পৰাগত ৰন্ধনশৈলী। ইয়াত প্ৰচুৰ পৰিমাণে নাৰিকল আৰু মচলা ব্যৱহাৰ কৰা হয়। অন্যান্য দক্ষিণ ভাৰতীয় ব্যঞ্জনৰ লগতে চীনা আৰু উত্তৰ ভাৰতীয় খাদ্যও ইয়াত অতি জনপ্ৰিয়।^[182] বৰ্তমান তিৰুৱনন্তপুৰমত আৰৱীয়, ইটালীয়, থাই আৰু মেক্সিকান খাদ্য উপলব্ধ থকা বহুতো ৰেষ্টুৰেণ্ট আছে।^[183]^[184]

স্বাস্থ্যসেৱা

কেৰেলাৰ ৰাজধানী চহৰ তিৰুৱনন্তপুৰমৰ স্বাস্থ্যসেৱা ব্যৱস্থা অতি সুদৃঢ়। চহৰখনৰ চৰকাৰী আৰু বেচৰকাৰী উভয় চিকিৎসা প্ৰতিষ্ঠানেই ব্যাপক সেৱা আগবঢ়ায়। ভাৰতৰ অন্যতম পুৰণি চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় 'চৰকাৰী চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়' (Government Medical College) চিকিৎসা শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যসেৱাৰ এক প্ৰধান কেন্দ্ৰ। শ্ৰী চিত্ৰ তিৰুনাল চিকিৎসা বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান (SCTIMST) হৃদৰোগ বিজ্ঞান (cardiology), স্নায়ুবিজ্ঞান (neurology) আৰু জৈৱ-চিকিৎসা গৱেষণাৰ (biomedical research) বাবে এক সুপৰিচিত প্ৰতিষ্ঠান। চহৰখনৰ অন্যান্য গুৰুত্বপূৰ্ণ চিকিৎসা প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত উন্নত জৈৱ-প্ৰযুক্তি গৱেষণাৰ কেন্দ্ৰ ৰাজীৱ গান্ধী জৈৱ-প্ৰযুক্তি কেন্দ্ৰ (RGCB) আৰু মাল্টি-স্পেচিয়েলিটি সেৱাৰ বাবে পৰিচিত কেৰেলা চিকিৎসা বিজ্ঞান প্ৰতিষ্ঠান^[185] (KIMS) অন্যতম। এন.আই.এম.এছ. (NIMS) হাস্পতাল,^[186] এষ্টাৰ কেপিটেল আৰু লৰ্ডছ হাস্পতালে^[187] হৃদৰোগ, কৰ্কট ৰোগ (oncology) আৰু অস্থিৰোগ (orthopedics) সহ বিভিন্ন বিভাগত উন্নত চিকিৎসা প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ উপৰি চহৰখনত পৰম্পৰাগত নিৰাময় পদ্ধতি আগবঢ়োৱা বহুতো আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসা কেন্দ্ৰ আছে। চহৰখনত উপশমকাৰী চিকিৎসা সেৱাৰো (palliative care) ব্যৱস্থা আছে। ইয়াৰ ভিতৰত থকা 'অৰিকে হোম ডে-কেয়াৰ প্ৰগ্ৰেম'ৰ দৰে পদক্ষেপে ঘৰতে ৰোগীসকলক অন্তিম সময়ৰ শুশ্ৰূষা আগবঢ়ায়। ^{[উদ্ধৃতিৰ প্ৰয়োজন]}

তিৰুৱনন্তপুৰমৰ চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়সমূহ
নাম	প্ৰকাৰ	প্ৰতিষ্ঠা বৰ্ষ
তিৰুৱনন্তপুৰম চৰকাৰী চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়	চৰকাৰী^[188]	১৯৫১
চৰকাৰী হোমিঅ’পেথিক চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, ইৰানিমুত্তম	চৰকাৰী^[189]	১৯৮৩
চৰকাৰী আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, এম.জি. ৰোড	চৰকাৰী ^[190]	১৮৮৯
পংকজাকস্তুৰী আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, কিল্লি, কাট্টাক্কাদা	বেচৰকাৰী ^[191]	২০০২
ড° সোমাৰভেল মেম’ৰিয়েল চি.এছ.আই. চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় হাস্পতাল, কাৰাক্কোনাম, পাৰাছালা	বেচৰকাৰী^[192]	২০০৩
ত্ৰিবান্দ্ৰম দন্ত চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় চৌহদ	চৰকাৰী^[193]	২০০৪
গোকুলম চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, ভেঞ্জাৰাম্মুডু	বেচৰকাৰী^[194]	২০০৩
শান্তিগিৰি সিদ্ধ চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, পোথেনকোড	বেচৰকাৰী^[195]	২০০active

ত্ৰিবান্দ্ৰমৰ অন্যান্য প্ৰধান হাস্পতালসমূহৰ ভিতৰত কেৰেলা ইনষ্টিটিউট অৱ মেডিকেল ছায়েন্স (KIMS), অনন্তপুৰী হাস্পতাল এণ্ড ৰিচাৰ্চ ইনষ্টিটিউট (AHRI),^[196] এছ.পি. ফ’ৰ্ট হাস্পতাল,^[197] এষ্টাৰ কেপিটেল,^[198] ত্ৰিবান্দ্ৰম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চিকিৎসা কেন্দ্ৰ,^[199] পি.আৰ.এছ. (PRS) হাস্পতাল,^[200] এন.আই.এম.এছ. (NIMS) আৰু ভাৰতীয় মধুমেহ প্ৰতিষ্ঠান (Indian Institute of Diabetes) অন্যতম।^[201]

যাতায়াত

কৌডিয়াৰ পথ; ইয়াক ৰাজকীয় পথ বা "ৰাজা বীথি" বুলিও জনা যায়, কাৰণ এই পথটো কৌডিয়াৰ ৰাজপ্ৰাসাদলৈ গৈছে

চহৰখনৰ আন এখন পথৰ দৃশ্য

তিৰুৱনন্তপুৰম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ

ৰাজহুৱা পৰিবহণ

চহৰখনত থকা কেৰেলা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC)ৰ এখন দুমহলীয়া বাছ

চহৰখনৰ বেছিভাগ বাছ সেৱা চৰকাৰী সংস্থাৰদ্বাৰা পৰিচালিত হয়। ইয়াৰ উপৰি কিছুমান ব্যক্তিগত অপাৰেটৰো আছে।^[202] কেৰেলা ৰাজ্যিক পথ পৰিবহণ নিগম (KSRTC) ৰদ্বাৰা পৰিচালিত চিটি বাছসমূহ চহৰখনৰ ৰাজহুৱা পৰিবহণৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু নিৰ্ভৰযোগ্য মাধ্যম। চহৰখনৰ প্ৰধান বাছ আস্থানসমূহ হৈছে থাম্পানুৰ কেন্দ্ৰীয় বাছ আস্থান আৰু ইষ্ট ফ’ৰ্টৰ (East Fort) চিটি বাছ আস্থান। থাম্পানুৰৰপৰা বেছিভাগ দূৰদূৰণিৰ বাছ চলাচল কৰে আৰু ইষ্ট ফ’ৰ্টৰপৰা চহৰৰ ভিতৰুৱা বাছসমূহ চলাচল কৰে।^[203]^[204] তিনিচকীয়া হালধীয়া-কলা ৰঙৰ অট’ৰিক্সা আৰু টেক্সীসমূহ চহৰখনৰ আন এবিধ জনপ্ৰিয় ৰাজহুৱা পৰিবহণ ব্যৱস্থা।^[205]^[206] তিৰুৱনন্তপুৰম মেট্ৰ’ হৈছে এক সম্পূৰ্ণ উৰ্ধগামী (fully elevated) মেট্ৰ’ ৰেল – দ্ৰুত পৰিবহণ ব্যৱস্থা (rapid transit system)। চহৰখনৰ যান-জঁটৰ সমস্যা হ্ৰাস কৰিবলৈ এই ব্যৱস্থাৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছে।^[207]^[208]

মেট্ৰ’ ৰেল

তিৰুৱনন্তপুৰম মেট্ৰ’ হৈছে এখন প্ৰস্তাৱিত ৪২.১ কিলোমিটাৰ দীঘল পৰম্পৰাগত মেট্ৰ’ ৰেল ব্যৱস্থা। ইয়াত ৩৭টা মেট্ৰ’ ষ্টেচন থাকিব। ইয়াৰ দুটা প্ৰধান লাইনে কাজাকুট্টম আৰু কাৰামানাৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰসমূহক সংযোগ কৰিব। ক্ৰমবৰ্ধমান জনসংখ্যাৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰিবলৈ ২০০০ চনৰ আৰম্ভণিতে তিৰুৱনন্তপুৰম মেট্ৰ’ৰ ধাৰণা প্ৰথমবাৰৰ বাবে প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছিল। ২০২৫ চনত মেট্ৰ’ৰ পথ (alignment) পৰীক্ষা আৰু চূড়ান্ত কৰিবলৈ মুখ্য সচিবৰ নেতৃত্বত এখন উচ্চ পৰ্যায়ৰ সমিতি গঠন কৰা হয়।^[209] বৰ্তমান বিবেচনাধীন থকা তিনিটা প্ৰধান পথ হৈছে: ^{[উদ্ধৃতিৰ প্ৰয়োজন]}

কাজাকুট্টমৰপৰা পাপ্পানামকোড
কাজাকুট্টমৰপৰা কিল্লিপালম
পালায়ামৰপৰা চিভিল ষ্টেচন

এই পথ পৰিকল্পনাত ভূ-গৰ্ভস্থ (underground) আৰু উৰ্ধগামী (elevated) দুয়োটা অংশই অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। ^{[উদ্ধৃতিৰ প্ৰয়োজন]}

প্ৰস্তাৱিত ত্ৰিবান্দ্ৰম মেট্ৰ’ৰ পথ নিৰ্দেশক মানচিত্ৰ

পথ পৰিবহণ

তিৰুৱনন্তপুৰমৰ পথ পৰিবহণ আন্তঃগাঁথনি অতি উন্নত।^[207] চহৰখনৰ পথসমূহ 'তিৰুৱনন্তপুৰম ৰোডছ ডেভেলপমেণ্ট কোম্পানী লিমিটেড' (TRDCL) আৰু কেৰেলা গড়কপ্তানি বিভাগ (Kerala PWD) এ চোৱা-চিতা কৰে।^[210] টি.আৰ.ডি.চি.এল. এ চহৰখনৰ ৪২ কিলোমিটাৰ পথ পৰিচালনা কৰে। এই পথসমূহ 'তিৰুৱনন্তপুৰম চিটি ৰোডছ ইম্প্ৰুভমেণ্ট প্ৰজেক্ট' (TRCIP) ৰ অধীনলৈ আহে। এইটো ভাৰতৰ ভিতৰতে প্ৰথমটো নগৰীয়া পথ প্ৰকল্প।^[211]^[212] টি.আৰ.চি.আই.পি. হৈছে এক ৰাজহুৱা-ব্যক্তিগত অংশীদাৰিত্ব (PPP) প্ৰকল্প। দ্ৰুত নগৰীকৰণৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰিবলৈ চহৰখনৰ বৰ্তমানৰ পথ নেটৱৰ্ক উন্নত আৰু সংৰক্ষণ কৰিবলৈ এই পদক্ষেপ লোৱা হৈছে।^[211] টি.আৰ.চি.আই.পি. এ ২০১৫ চনত 'ইণ্টাৰনেচনেল ৰোড ফেডাৰেচন'ৰ 'গ্লোবেল ৰোড এচিভমেণ্ট এৱাৰ্ড' লাভ কৰিছিল।^[213] ইয়াৰ উপৰি ৰাষ্ট্ৰসংঘই এই প্ৰকল্পক এক অনুকৰণীয় ৰাজহুৱা-ব্যক্তিগত অংশীদাৰিত্বৰ আৰ্হি হিচাপে বাছনি কৰিছে।^[214] ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ 'এজেণ্ডা ২০৩০' ৰ বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্যসমূহ (SDGs) পূৰণ কৰা সমগ্ৰ বিশ্বৰ ১২টা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰকল্পৰ ভিতৰত এইটো অন্যতম আছিল।^[215]^[216] ২০২৪ চনত তিৰুৱনন্তপুৰম গোলকীয় বহনক্ষমতা বঁটা লাভ কৰা ভাৰতৰ প্ৰথমখন চহৰ হিচাপে পৰিগণিত হয়।^[217]

ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ব্যৱস্থাৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ এ চহৰখনক সংযোগ কৰিছে।^[218] এই চহৰখন আৰালভাইমোজী নামৰ স্থানত ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ নেটৱৰ্কৰ উত্তৰ-দক্ষিণ কৰিড’ৰৰ সৈতে সংযোগ হৈছে। এই ঠাইটুকুৰা চহৰখনৰপৰা ৮০ কিলোমিটাৰ দক্ষিণে অৱস্থিত।^[219] সাধাৰণতে 'মেইন চেণ্ট্ৰেল ৰোড' বুলি জনাজাত ৰাজ্যিক ঘাইপথ ১ হৈছে চহৰখনৰ এক প্ৰধান ধমনীসদৃশ ঘাইপথ (arterial highway)। চহৰখনৰ আন আন প্ৰধান ঘাইপথসমূহ হৈছে ৰাজ্যিক ঘাইপথ ২ আৰু ৰাজ্যিক ঘাইপথ ৪৫।^[220] মহাত্মা গান্ধী পথ (M.G. Road) হৈছে চহৰখনৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ অভ্যন্তৰীণ পথ।^[221]^[222] চহৰখনৰ আন এখন জৰুৰী পথ হৈছে কৌডিয়াৰ পথ। ইয়াক 'ৰাজকীয় পথ' বুলিও জনা যায়, কাৰণ এই পথটো পোনপটীয়াকৈ কৌডিয়াৰ ৰাজপ্ৰাসাদলৈ গৈছে।^[223]

ৰে’ল পৰিবহণ

তিৰুৱনন্তপুৰম হৈছে ভাৰতীয় ৰেলৱেৰ দাক্ষিণাত‍্য ৰেল মণ্ডলৰ এটা সংমণ্ডলৰ মুখ্য কাৰ্যালয় (divisional headquarters)।^[224] চহৰখনৰপৰা চলাচল কৰা দূৰদূৰণিৰ ৰে’লসমূহ মূলত তিৰুৱনন্তপুৰম কেন্দ্ৰীয় আৰু তিৰুৱনন্তপুৰম উত্তৰ ৰে’ল টাৰ্মিনেলৰপৰা যাত্ৰা আৰম্ভ কৰে। কেন্দ্ৰীয় ষ্টেচনৰ যান-জঁট আৰু ভিৰ হ্ৰাস কৰিবলৈ কোচিনভেলী ৰে’ল টাৰ্মিনেলটো (Kochuveli) সাজি উলিওৱা হৈছে। এই ষ্টেচনটোৱে তিৰুৱনন্তপুৰম কেন্দ্ৰীয় ষ্টেচনৰ এক উপগ্ৰহ ষ্টেচন (satellite station) হিচাপে কাম কৰে।^[225] তিৰুৱনন্তপুৰম কেন্দ্ৰীয় ৰে’ল ষ্টেচন হৈছে কেৰেলাৰ আটাইতকৈ ব্যস্ত ৰে’ল ষ্টেচন।^[226]

চহৰখনৰ অন্যান্য ৰে’ল ষ্টেচনসমূহ হৈছে— তিৰুৱনন্তপুৰম উত্তৰ, তিৰুৱনন্তপুৰম পেট্টা, তিৰুৱনন্তপুৰম দক্ষিণ ৰে’ল ষ্টেচন, ভেলী ৰে’ল ষ্টেচন আৰু কাজাকুট্টম ৰে’ল ষ্টেচন। ভাৰতৰ একেবাৰে দক্ষিণ প্ৰান্তত অৱস্থিত পৌৰ নিগম হোৱাৰ বাবে ভাৰতীয় ৰেলৱেৰ বহুতো দীঘলীয়া পথৰ ৰে’ল সেৱা তিৰুৱনন্তপুৰমৰপৰাই আৰম্ভ হয়। ইয়াৰ ভিতৰত তিৰুৱনন্তপুৰম ৰাজধানী এক্সপ্ৰেছ, তিৰুৱনন্তপুৰম - চিলচৰ ছুপাৰফাষ্ট এক্সপ্ৰেছ আৰু তিৰুৱনন্তপুৰম উত্তৰ - অমৃতসৰ সাপ্তাহিক এক্সপ্ৰেছ অন্যতম। তিৰুৱনন্তপুৰম কেন্দ্ৰীয় ষ্টেচনৰ ভিৰ কমাবলৈ তিৰুৱনন্তপুৰম দক্ষিণ ৰে’ল ষ্টেচনতো এটা ডাঙৰ ৰে’ল টাৰ্মিনেল বিকশিত কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছে।^[227]

তিৰুৱনন্তপুৰম মহানগৰ অঞ্চলৰ ৰে’ল ষ্টেচনসমূহ
ষ্টেচনৰ নাম	ষ্টেচন ক’ড	ৰেল মণ্ডল	প্লেটফৰ্মৰ সংখ্যা	ট্ৰেকৰ সংখ্যা
তিৰুৱনন্তপুৰম কেন্দ্ৰীয় ৰেল ষ্টেচন	TVC	SR	৫	১৬
তিৰুৱনন্তপুৰম উত্তৰ ৰেল ষ্টেচন	TVCN	SR	৬ (১০*)	১৩
তিৰুৱনন্তপুৰম দক্ষিণ ৰেল ষ্টেচন	TVCS	SR	২ (৫*)	৩ (১২*)
তিৰুৱনন্তপুৰম পেট্টা ৰেল ষ্টেচন	TVP	SR	২	২
কাজাকুট্টম ৰেল ষ্টেচন	KZK	SR	৩	৪
ভেলী ৰেল ষ্টেচন	VELI	SR	৩	৪
চিৰায়িনকীঝু ৰেল ষ্টেচন	CRY	SR	২	২
নেইয়াত্তিনকাৰা ৰেল ষ্টেচন	NYY	SR	২	২
বালাৰামাপুৰম ৰেল ষ্টেচন	BRAM	SR	১
কদাক্কাভুৰ	KVU	SR	৩	৪
কানীয়াপুৰম	KXP	SR	২

(* চিহ্নই বৰ্তমান নিৰ্মীয়মাণ অৱস্থাত থকাটো বুজাইছে। )

বায়ু পৰিবহণ

চাক্কাত অৱস্থিত তিৰুৱনন্তপুৰম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰৰ জৰিয়তে চহৰখনত বিমান সেৱা আগবঢ়োৱা হয়। এই বিমানবন্দৰটো চহৰৰ কেন্দ্ৰবিন্দুৰপৰা মাত্ৰ ৬.৭ কিলোমিটাৰ (৪.২ মাইল) দূৰত্বত অৱস্থিত। ১৯৩৫ চনৰপৰা কাৰ্যক্ষম হোৱা এই বিমানবন্দৰটো হৈছে কেৰেলাৰ প্ৰথমটো বিমানবন্দৰ।^[228] ৰাজ্যখনৰ অন্যতম প্ৰধান প্ৰৱেশদ্বাৰ হোৱাৰ বাবে এই বিমানবন্দৰটো ভাৰতৰ সকলোবোৰ প্ৰধান চহৰৰ লগতে মধ্য প্ৰাচ্য, মালয়েছিয়া, ছিংগাপুৰ, মালদ্বীপ আৰু শ্ৰীলংকাৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ সংযোজিত হৈ আছে। এই চহৰখন ভাৰতীয় বায়ুসেনাৰ দাক্ষিণাত্য বায়ু কমাণ্ড (SAC) ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় হোৱাৰ বাবে তিৰুৱনন্তপুৰম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰে ভাৰতীয় বায়ুসেনা (IAF) আৰু উপকূলৰক্ষী বাহিনীৰ (Coast Guard) কৌশলগত কাৰ্যসূচীসমূহ পৰিচালনাত গুৰুত্বপূৰ্ণ সহায় কৰে।^[229] বায়ুসেনাৰ কাৰ্যাৱলী পৰিচালনা কৰিবলৈ বিমানবন্দৰটোত এটা সুকীয়া এপ্ৰণ (apron) আছে। ইয়াৰ উপৰি বৈমাণিক বা পাইলট প্ৰশিক্ষণ কাৰ্যসূচী চলোৱা 'ৰাজীৱ গান্ধী বিমান প্ৰযুক্তি একাডেমী'য়েও এই বিমানবন্দৰটো ব্যৱহাৰ কৰে।^[230]

বিমান পৰিবহণ

চাক্কাত অৱস্থিত তিৰুৱনন্তপুৰম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰৰ জৰিয়তে চহৰখনত বিমান সেৱা আগবঢ়োৱা হয়। এই বিমানবন্দৰটো চহৰৰ কেন্দ্ৰবিন্দুৰপৰা মাত্ৰ ৬.৭ কিলোমিটাৰ (৪.২ মাইল) দূৰত্বত অৱস্থিত। ১৯৩৫ চনৰপৰা কাৰ্যক্ষম হোৱা এই বিমানবন্দৰটো হৈছে কেৰেলাৰ প্ৰথমটো বিমানবন্দৰ।^[231] ৰাজ্যখনৰ অন্যতম প্ৰধান প্ৰৱেশদ্বাৰ হোৱাৰ বাবে এই বিমানবন্দৰটো ভাৰতৰ সকলোবোৰ প্ৰধান চহৰৰ লগতে মধ্য প্ৰাচ্য, মালয়েছিয়া, ছিংগাপুৰ, মালদ্বীপ আৰু শ্ৰীলংকাৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ সংযোজিত হৈ আছে। এই চহৰখন ভাৰতীয় বায়ুসেনাৰ দাক্ষিণাত্য বায়ু কমাণ্ড (SAC) ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় হোৱাৰ বাবে তিৰুৱনন্তপুৰম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰে ভাৰতীয় বায়ুসেনা (IAF) আৰু উপকূলৰক্ষী বাহিনীৰ (Coast Guard) কৌশলগত কাৰ্যসূচীসমূহ পৰিচালনাত গুৰুত্বপূৰ্ণ সহায় কৰে।^[229] বায়ুসেনাৰ কাৰ্যাৱলী পৰিচালনা কৰিবলৈ বিমানবন্দৰটোত এটা সুকীয়া এপ্ৰণ আছে। ইয়াৰ উপৰি বৈমাণিক বা পাইলট প্ৰশিক্ষণ কাৰ্যসূচী চলোৱা 'ৰাজীৱ গান্ধী বিমান প্ৰযুক্তি একাডেমী'য়েও এই বিমানবন্দৰটো ব্যৱহাৰ কৰে।^[232]

সামুদ্ৰিক পৰিবহণ

তিৰুৱনন্তপুৰমত দুটা বন্দৰ আছে। সেই দুটা হৈছে— ভিঝিনজাম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বন্দৰ তিৰুৱনন্তপুৰম আৰু ভিঝিনজাম বন্দৰ। অতি বৃহৎ কণ্টেইনাৰ জাহাজসমূহ (ultra-large container vessels) তিৰুৱনন্তপুৰম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বন্দৰত চাপিব পাৰে। আনহাতে সৰু সৰু জাহাজ আৰু সৰু ভ্ৰমণকাৰী ক্ৰুজসমূহ (cruise ships) ভিঝিনজাম বন্দৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।^[233] বন্দৰ উন্নয়ন পৰিকল্পনাৰ অংশ হিচাপে তিৰুৱনন্তপুৰম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বন্দৰত এটা 'ক্ৰুজ ভিলেজ' (cruise village) গঢ়ি তোলাৰ প্ৰস্তাৱ লোৱা হৈছে। ডাঙৰ ডাঙৰ ক্ৰুজ জাহাজৰ বাবে বন্দৰটোত এটা ক্ৰুজ টাৰ্মিনেল বৰ্তমান নিৰ্মীয়মাণ অৱস্থাত আছে। যাত্ৰী ব্যৱস্থাপনাৰ সুবিধা আৰু আনুষংগিক সেৱা আগবঢ়াই ক্ৰুজ পৰ্যটনক উদগনি যোগোৱাই হৈছে এই প্ৰকল্পৰ মূল লক্ষ্য।^[234]

ইয়াৰ লগতে তিৰুৱনন্তপুৰমক ৬১৬ কিলোমিটাৰ (৩৮৩ মাইল) দৈৰ্ঘ্যৰ কোভালাম-বেক্কেল জলপথ প্ৰকল্পৰ সৈতেও সংযোগ কৰা হ’ব।^[235]

শিক্ষা

১৮৮৫ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা ত্ৰিবান্দ্ৰমৰ চৰকাৰী আদৰ্শ ল’ৰাৰ উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয় কেৰেলাৰ ভিতৰতে অন্যতম পুৰণি বিদ্যালয়।^[236]

অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, ত্ৰিবান্দ্ৰমৰ মূল ভৱন।

কেৰেলা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ক্লক টাৱাৰ বা ঘণ্টা ঘৰ

তিৰুৱনন্তপুৰম চৰকাৰী চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়ৰ মূল প্ৰৱেশদ্বাৰ

ভাৰতীয় মহাকাশ বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠানৰ পৰ্যৱেক্ষণ কেন্দ্ৰ

প্ৰাথমিক আৰু মাধ্যমিক শিক্ষা

তিৰুৱনন্তপুৰমৰ বিদ্যালয়সমূহক সাহায্য প্ৰাপ্ত, সাহায্য বিহীন আৰু চৰকাৰী বিদ্যালয় হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হৈছে।^[237]^[238] চৰকাৰী বিদ্যালয়সমূহ কেৰেলা ৰাজ্যিক শিক্ষা ব’ৰ্ডৰদ্বাৰা পোনপটীয়াকৈ পৰিচালিত হয়। এই বিদ্যালয়সমূহে ৰাজ্য চৰকাৰে নিৰ্ধাৰণ কৰা পাঠ্যক্ৰম অনুসৰণ কৰে।^[239] সাহায্য প্ৰাপ্ত বিদ্যালয়সমূহেও ৰাজ্যিক পাঠ্যক্ৰম গ্ৰহণ কৰে। শিক্ষাদানৰ প্ৰধান মাধ্যম হৈছে মালায়ালম আৰু ইংৰাজী। ইয়াৰ উপৰি তামিল আৰু হিন্দী ভাষাও ব্যৱহাৰ কৰা হয়।^[239] বিদ্যালয়সমূহ ৰাজ্যিক শৈক্ষিক গৱেষণা আৰু প্ৰশিক্ষণ পৰিষদ (SCERT), কেন্দ্ৰীয় মাধ্যমিক শিক্ষা ব’ৰ্ড (CBSE), ইণ্ডিয়ান চাৰ্টিফিকেট অৱ চেকেণ্ডাৰী এডুকেচন (ICSE), ইণ্টাৰনেচনেল জেনেৰেল চাৰ্টিফিকেট অৱ চেকেণ্ডাৰী এডুকেচন (IGCSE) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় মুক্ত বিদ্যালয় প্ৰতিষ্ঠান (NIOS) ৰ সৈতে পঞ্জীয়নভুক্ত। শৈক্ষিক গৱেষণা আৰু প্ৰশিক্ষণৰ ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিষদ (NCERT) ৰদ্বাৰা পৰিচালিত ৰাষ্ট্ৰীয় কৃতিত্ব সমীক্ষাত তিৰুৱনন্তপুৰমে কেৰেলাৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ চহৰ হিচাপে স্থান লাভ কৰিছে।^[240]^[241]

চহৰখনৰ উল্লেখযোগ্য বিদ্যালয়সমূহৰ ভিতৰত ছেণ্ট মেৰীছ উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয় অন্যতম। ইয়াক এছিয়াৰ সৰ্ববৃহৎ বিদ্যালয়সমূহৰ ভিতৰত এখন বুলি গণ্য কৰা হয়। ইয়াত মুঠ শিক্ষাৰ্থীৰ সংখ্যা ১২,০০০ তকৈও অধিক।^[242]^[243] অন্যান্য প্ৰধান বিদ্যালয়সমূহ হৈছে— চৰকাৰী আদৰ্শ ল’ৰা উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয়, চৰকাৰী ছোৱালী উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয়, হোলী এঞ্জেলছ কনভেণ্ট ত্ৰিবান্দ্ৰম, এছ.এম.ভি. বিদ্যালয়, ত্ৰিবান্দ্ৰম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিদ্যালয়, চিন্ময় বিদ্যালয়, কেন্দ্ৰীয় বিদ্যালয়, লয়োলা বিদ্যালয়, ক্ৰীষ্ট নগৰ বিদ্যালয়, সৰ্বোদয় বিদ্যালয়, নিৰ্মলা ভৱন উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয়, আৰ্য চেণ্ট্ৰেল স্কুল, জ্যোতি নিলয়ম স্কুল, ছেণ্ট জোচেফ উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয়, ছেণ্ট থমাছ আৱাসিক বিদ্যালয়, দ্য অক্সফ’ৰ্ড স্কুল আৰু ভি.এছ.এছ.চি. কেন্দ্ৰীয় বিদ্যালয়।^[244]

উচ্চ শিক্ষা আৰু গৱেষণা

তিৰুৱনন্তপুৰম এক উল্লেখযোগ্য শৈক্ষিক আৰু গৱেষণা কেন্দ্ৰ। ইয়াত মহাকাশ বিজ্ঞান, তথ্য প্ৰযুক্তি, পদাৰ্থ বিজ্ঞান, জৈৱ প্ৰযুক্তি, অভিযান্ত্ৰিক আৰু চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ বিভিন্ন প্ৰতিষ্ঠান আছে। তিৰুৱনন্তপুৰমত তিনিখন বিশ্ববিদ্যালয় আছে। ইয়াৰে দুখন ৰাজ্যিক বিশ্ববিদ্যালয় আৰু এখন সাম্ভাব‍্য বিশ্ববিদ্যালয় (deemed university)। ৰাজ্যিক বিশ্ববিদ্যালয় দুখন হৈছে কেৰেলা বিশ্ববিদ্যালয় আৰু এ পি জে আব্দুল কালাম প্ৰযুক্তি বিশ্ববিদ্যালয়। ভাৰতীয় মহাকাশ বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান (IIST) হৈছে চৰকাৰী সাহায্য প্ৰাপ্ত এক প্ৰতিষ্ঠান তথা সাম্ভাব‍্য বিশ্ববিদ্যালয়।^[245] আই.আই.এছ.টি. (IIST) হৈছে মহাকাশ বিজ্ঞান, মহাকাশ প্ৰযুক্তি আৰু মহাকাশ প্ৰয়োগৰ ক্ষেত্ৰত স্নাতক পাঠ্যক্ৰম তথা গৱেষণা আগবঢ়োৱা দেশৰ প্ৰথমখন এই শ্ৰেণীৰ প্ৰতিষ্ঠান।^[246] চহৰখনত দুখন ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰতিষ্ঠান (Institutes of National Importance) আছে। সেই দুখন হৈছে— শ্ৰী চিত্ৰ তিৰুনাল চিকিৎসা বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান (SCTIMST) আৰু ভাৰতীয় বিজ্ঞান শিক্ষা আৰু গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান (IISER)।^[247] তিৰুৱনন্তপুৰম হৈছে ইন্দিৰা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় মুক্ত বিশ্ববিদ্যালয় (IGNOU) ৰ এটা আঞ্চলিক মুখ্য কাৰ্যালয়।^[248]

তিৰুৱনন্তপুৰমৰ বিশ্ববিদ্যালয়সমূহ
বিশ্ববিদ্যালয়ৰ নাম	প্ৰতিষ্ঠা বৰ্ষ	প্ৰকাৰ	স্থান
কেৰেলা বিশ্ববিদ্যালয়	১৯৩৭	চৰকাৰী	তিৰুৱনন্তপুৰম
ভাৰতীয় মহাকাশ বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান (IIST)	২০০৭	চৰকাৰী	তিৰুৱনন্তপুৰম
কেৰেলা ডিজিটেল বিজ্ঞান, উদ্ভাৱন আৰু প্ৰযুক্তি বিশ্ববিদ্যালয় (KUDSIT)	২০২০	চৰকাৰী	তিৰুৱনন্তপুৰম
এ পি জে আব্দুল কালাম প্ৰযুক্তি বিশ্ববিদ্যালয় (KTU)	২০১৪	চৰকাৰী	তিৰুৱনন্তপুৰম
ৰাষ্ট্ৰীয় ফৰেনছিক বিজ্ঞান বিশ্ববিদ্যালয় (NFSU)	প্ৰস্তাৱিত^[249]	চৰকাৰী	তিৰুৱনন্তপুৰম

১৯৫১ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা তিৰুৱনন্তপুৰম চৰকাৰী চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় হৈছে কেৰেলাৰ প্ৰথম তথা এখন অগ্ৰণী চিকিৎসা শিক্ষানুষ্ঠান।^[250] হৃদৰোগ আৰু স্নায়ুবিজ্ঞানৰ ছুপাৰ-স্পেচিয়েলিটি পাঠ্যক্ৰম আগবঢ়োৱা এছ.চি.টি.আই.এম.এছ.টি. (SCTIMST) আৰু ৰেডিঅ’থেৰাপী তথা পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ স্নাতকোত্তৰ পাঠ্যক্ৰম আগবঢ়োৱা আঞ্চলিক কৰ্কট কেন্দ্ৰ, তিৰুৱনন্তপুৰমৰ উপৰি অন্যান্য উল্লেখনীয় চিকিৎসা প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত এছ.ইউ.টি. চিকিৎসা বিজ্ঞান একাডেমী (SUT), শ্ৰী গোকুলম চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় আৰু চৰকাৰী আয়ুৰ্বেদ মহাবিদ্যালয় অন্যতম।^[251]

চহৰখনত কেইবাখনো আগশাৰীৰ আইন শিক্ষানুষ্ঠান আছে। ১৮৭৫ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা তিৰুৱনন্তপুৰম চৰকাৰী আইন মহাবিদ্যালয় ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি আইন শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম।^[252] কেৰেলা ল’ একাডেমী চহৰখনৰ আন এখন প্ৰধান আইন মহাবিদ্যালয়।^[253] চহৰখনৰ প্ৰধান ব্যাৱসায়িক শিক্ষানুষ্ঠান বা বিজনেছ স্কুলসমূহৰ ভিতৰত এছিয়ান স্কুল অৱ বিজনেছ, চি.ই.টি. ব্যৱস্থাপনা বিদ্যালয় আৰু কেৰেলা ব্যৱস্থাপনা প্ৰতিষ্ঠান (IMK) অন্যতম।^[254]^[255]^[256] তিৰুৱনন্তপুৰমত ২৩খনতকৈও অধিক অভিযান্ত্ৰিক শিক্ষানুষ্ঠান আছে।^[257] আই.আই.এছ.টি. (IIST) আৰু আই.আই.এছ.ই.আৰ. (IISER) ৰ উপৰি চহৰখনৰ অন্যান্য প্ৰধান অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়সমূহৰ ভিতৰত অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, ত্ৰিবান্দ্ৰম (CET) অন্যতম, যি কেৰেলাৰ প্ৰথমখন অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়।^[258] ইয়াৰ বাহিৰেও চৰকাৰী অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয় বাৰ্টনহিল (GEC), শ্ৰী চিত্ৰ তিৰুনাল অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয় (SCT), চি-ডেক তিৰুৱনন্তপুৰম (C-DAC), বিশ্ববিদ্যালয় অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, মোহনদাস অভিযান্ত্ৰিক আৰু প্ৰযুক্তি মহাবিদ্যালয় আৰু মাৰ বেচেলিঅ’ছ অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয় উল্লেখযোগ্য।^[257] ১৮৬৬ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা বিশ্ববিদ্যালয় মহাবিদ্যালয় আৰু ১৮৬৪ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা চৰকাৰী মহিলা মহাবিদ্যালয় ভাৰতৰ উচ্চ শিক্ষাৰ দুখন আটাইতকৈ পুৰণি প্ৰতিষ্ঠান। ^[259]^[260]

তিৰুৱনন্তপুৰমৰ গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠানসমূহ
প্ৰতিষ্ঠানৰ নাম	প্ৰতিষ্ঠা বৰ্ষ	প্ৰকাৰ	স্থান
ৰাষ্ট্ৰীয় আন্তঃশাখা বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান (NIIST)	১৯৮৮	গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান	তিৰুৱনন্তপুৰম
ৰাজীৱ গান্ধী জৈৱ-প্ৰযুক্তি কেন্দ্ৰ (RGCB)	১৯৯০	গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান	তিৰুৱনন্তপুৰম
কেৰেলা ৰাজ্যিক বিজ্ঞান, প্ৰযুক্তি আৰু পৰিৱেশ পৰিষদ (KSCSTE)	২০০২	চৰকাৰী সংস্থা	তিৰুৱনন্তপুৰম
ভাৰতীয় বিজ্ঞান শিক্ষা আৰু গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান (IISER)	২০০৮	গৱেষণা আৰু শিক্ষা	তিৰুৱনন্তপুৰম
বিক্ৰম সাৰাভাই মহাকাশ কেন্দ্ৰ (VSSC)	১৯৬৩	গৱেষণা আৰু উন্নয়ন	তিৰুৱনন্তপুৰম
লিকুইড প্ৰপালচন চিষ্টেমছ চেণ্টাৰ (LPSC)	১৯৮৫	গৱেষণা আৰু উন্নয়ন	তিৰুৱনন্তপুৰম
ভাৰতীয় মহাকাশ বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান (IIST)	২০০৭	গৱেষণা আৰু শিক্ষা	তিৰুৱনন্তপুৰম
ৰাষ্ট্ৰীয় বাক আৰু শ্ৰৱণ প্ৰতিষ্ঠান (NIISH)	১৯৯৭	গৱেষণা আৰু শিক্ষা	তিৰুৱনন্তপুৰম
আঞ্চলিক কৰ্কট কেন্দ্ৰ, তিৰুৱনন্তপুৰম (RCC)	১৯৮১	গৱেষণা আৰু শিক্ষা	তিৰুৱনন্তপুৰম
জৱাহৰলাল নেহৰু ক্ৰান্তীয় উদ্ভিদ উদ্যান আৰু গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান (JNTBGRI)	১৯৭৯	গৱেষণা আৰু শিক্ষা	তিৰুৱনন্তপুৰম
শ্ৰী চিত্ৰ তিৰুনাল চিকিৎসা বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান (SCTIMST)	১৯৭৬	গৱেষণা আৰু শিক্ষা	তিৰুৱনন্তপুৰম
ৰাষ্ট্ৰীয় পৃথিৱী বিজ্ঞান অধ্যয়ন কেন্দ্ৰ (NCESS)	১৯৭৮	গৱেষণা আৰু শিক্ষা	তিৰুৱনন্তপুৰম
কেৰেলা পৰ্যটন আৰু ভ্ৰমণ অধ্যয়ন প্ৰতিষ্ঠান (KITTS)	১৯৮৮	গৱেষণা আৰু শিক্ষা	তিৰুৱনন্তপুৰম^[261]
কেৰেলা ডিজিটেল বিজ্ঞান, উদ্ভাৱন আৰু প্ৰযুক্তি বিশ্ববিদ্যালয় (IIITM-k)	১৯৮৮	গৱেষণা আৰু শিক্ষা	তিৰুৱনন্তপুৰম
কেন্দ্ৰীয় মূল জাতীয় শস্য গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান (ICAR-CTCRI)	১৯৬৩	গৱেষণা আৰু শিক্ষা	তিৰুৱনন্তপুৰম^[262]
তিৰুৱনন্তপুৰম অভিযান্ত্ৰিক বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি গৱেষণা উদ্যান (TrEST)	২০১৫	গৱেষণা আৰু শিক্ষা	তিৰুৱনন্তপুৰম^[262]
উন্নত কম্পিউটিঙৰ বিকাশ কেন্দ্ৰ, তিৰুৱনন্তপুৰম (C-DAC)	২০১০	গৱেষণা আৰু শিক্ষা	তিৰুৱনন্তপুৰম^[263]
ঘঁৰিয়াল পুনৰ্সংস্থাপন আৰু গৱেষণা কেন্দ্ৰ	২০১৫	গৱেষণা আৰু শিক্ষা	তিৰুৱনন্তপুৰম^[264]
উন্নত ভাইৰাছ বিজ্ঞান প্ৰতিষ্ঠান, কেৰেলা	২০১৯	গৱেষণা আৰু শিক্ষা	তিৰুৱনন্তপুৰম^[262]
অ’ৰিয়েণ্টেল ৰিচাৰ্চ ইনষ্টিটিউট এণ্ড মেনুস্ক্ৰিপ্টচ লাইব্ৰেৰী	১৯MD	গৱেষণা আৰু শিক্ষা	তিৰুৱনন্তপুৰম^[265]
ৰাষ্ট্ৰীয় আন্তঃশাখা বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান (CSIR-NIIST)	১৯৭৫	গৱেষণা আৰু শিক্ষা	তিৰুৱনন্তপুৰম^[266]

চহৰখনৰ অন্যান্য প্ৰধান স্নাতক আৰু স্নাতকোত্তৰ মহাবিদ্যালয়সমূহৰ ভিতৰত চৰকাৰী কলা মহাবিদ্যালয়, মহাত্মা গান্ধী মহাবিদ্যালয়, মাৰ ইভানিঅ’ছ মহাবিদ্যালয়, চৰকাৰী সংস্কৃত মহাবিদ্যালয়, লয়োলা সমাজ বিজ্ঞান মহাবিদ্যালয়, ছেণ্ট জেভিয়াৰ্ছ মহাবিদ্যালয় (থুম্বা) আৰু অল ছেণ্টছ মহাবিদ্যালয় অন্যতম।^[267] প্ৰধান ললিত কলা মহাবিদ্যালয়সমূহ হৈছে— স্বাতী তিৰুনাল সংগীত মহাবিদ্যালয় (যি কেৰেলাৰ প্ৰথমখন সংগীত একাডেমী)^[268] আৰু ত্ৰিবান্দ্ৰম ললিত কলা মহাবিদ্যালয়।^[269] ইয়াৰ উপৰি লক্ষ্মীবাঈ ৰাষ্ট্ৰীয় শাৰীৰিক শিক্ষা মহাবিদ্যালয় হৈছে ভাৰতীয় ক্ৰীড়া প্ৰাধিকৰণ (SAI) ৰ দুখন শাৰীৰিক শিক্ষা শৈক্ষিক প্ৰতিষ্ঠানৰ ভিতৰত অন্যতম।^[270]

তিৰুৱনন্তপুৰমৰ শীৰ্ষস্থানীয় গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত কেৰেলা ভাৰতীয় তথ্য প্ৰযুক্তি আৰু ব্যৱস্থাপনা প্ৰতিষ্ঠান (IIITMK),^[271] ৰাষ্ট্ৰীয় বাক আৰু শ্ৰৱণ প্ৰতিষ্ঠান (NISH),^[272] ৰাজীৱ গান্ধী জৈৱ-প্ৰযুক্তি কেন্দ্ৰ,^[273] ইমেজিং প্ৰযুক্তি বিকাশ কেন্দ্ৰ (C-Dit),^[274] উন্নয়ন অধ্যয়ন কেন্দ্ৰ (CDS),^[275] জৱাহৰলাল নেহৰু ক্ৰান্তীয় উদ্ভিদ উদ্যান আৰু গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান, ৰাষ্ট্ৰীয় পৃথিৱী বিজ্ঞান অধ্যয়ন কেন্দ্ৰ (NCESS) আৰু উন্নত কম্পিউটিঙৰ বিকাশ কেন্দ্ৰ (C-DAC) অন্যতম। ^[276] আৰু অ’ৰিয়েণ্টেল ৰিচাৰ্চ ইনষ্টিটিউট এণ্ড মেনুস্ক্ৰিপ্টচ লাইব্ৰেৰী।^[277]

মানৱ সম্পদ উন্নয়ন মন্ত্ৰ্যালয়ৰ ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিষ্ঠানগত ৰেংকিং ফ্ৰেমৱৰ্ক (NIRF) ৰ অনুসৰি, কেৰেলা বিশ্ববিদ্যালয় কেৰেলাৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ বিশ্ববিদ্যালয় হিচাপে বিবেচিত হৈছে।^[278] কেৰেলাৰ সামগ্ৰিক প্ৰতিষ্ঠানগত ৰেংকিঙতো কেৰেলা বিশ্ববিদ্যালয়ে শীৰ্ষ স্থান লাভ কৰিছে।^[279] অভিযান্ত্ৰিক শাখাৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতীয় মহাকাশ বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান (IIST) কেৰেলাৰ ভিতৰত প্ৰথম স্থানত আছে। আনহাতে অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, ত্ৰিবান্দ্ৰম (CET) কেৰেলাৰ ভিতৰত তৃতীয় স্থানত আছে।^[280] স্থপতি্যা প্ৰতিষ্ঠানৰ ৰেংকিঙত 'অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, ত্ৰিবান্দ্ৰম' ভাৰতৰ ভিতৰত চতুৰ্থ আৰু কেৰেলাৰ ভিতৰত প্ৰথম স্থানত আছে।^[281] ইয়াৰ উপৰি তিৰুৱনন্তপুৰম বিশ্ববিদ্যালয় মহাবিদ্যালয় কেৰেলাৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ মহাবিদ্যালয় হিচাপে তালিকাভুক্ত হৈছে।^[282]^[283]

মহাকাশ আৰু এৰ’স্পেচ

তিৰুৱনন্তপুৰম হৈছে ভাৰতৰ মহাকাশ কাৰ্যসূচীৰ জন্মস্থান।^[284] ১৯৬৩ চনত ভাৰতৰ প্ৰথমটো ৰকেট উৎক্ষেপণ তিৰুৱনন্তপুৰমৰ থুম্বা ইকুৱেটৰিয়েল ৰকেট উৎক্ষেপণ কেন্দ্ৰ (TERLS) ৰপৰা কৰা হৈছিল। তেতিয়াৰেপৰা এই চহৰখন মহাকাশ গৱেষণা, বিভিন্ন শৈক্ষিক প্ৰতিষ্ঠান আৰু কোম্পানীসমূহৰ এক প্ৰধান কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ়ি উঠিছে।

তিৰুৱনন্তপুৰমৰ মহাকাশ আৰু এৰ’স্পেচ গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান, সংগঠন আৰু কোম্পানীসমূহ
নাম	প্ৰকাৰ	বিৱৰণ
বিক্ৰম সাৰাভাই মহাকাশ কেন্দ্ৰ (VSSC)	গৱেষণা আৰু উন্নয়ন প্ৰতিষ্ঠান	ইছৰ’ (ISRO) ৰ উৎক্ষেপণ বাহন বা ৰকেট বিকাশৰ এক অগ্ৰণী কেন্দ্ৰ।
লিকুইড প্ৰপালচন চিষ্টেমছ চেণ্টাৰ (LPSC)	গৱেষণা আৰু উন্নয়ন প্ৰতিষ্ঠান	ৰকেটৰ বাবে তৰল প্ৰণোদন প্ৰণালী (liquid propulsion systems) প্ৰস্তুত কৰে।
ইছৰ’ ইনাৰ্ছিয়েল চিষ্টেমছ ইউনিট (IISU)	গৱেষণা আৰু উন্নয়ন প্ৰতিষ্ঠান	উৎক্ষেপণ বাহনৰ জড়তা প্ৰণালী (inertial systems), মহাকাশযানৰ জড়তা প্ৰণালী, জড়তা চেন্সৰৰ মূল্যায়ন তথা চিমুলেচন আৰু ইয়াৰ ইলেকট্ৰনিক উৎপাদন আদি কাৰ্য কৰে। ^[285]
থুম্বা ইকুৱেটৰিয়েল ৰকেট উৎক্ষেপণ কেন্দ্ৰ (TERLS)	মহাকাশ বন্দৰ	পৃথিৱীৰ চুম্বকীয় বিষুৱৰেখাৰ অতি ওচৰত অৱস্থিত। বৰ্তমান ইয়াক ছাউণ্ডিং ৰকেট (sounding rockets) উৎক্ষেপণৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
ভাৰতীয় মহাকাশ বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান (IIST)	শৈক্ষিক প্ৰতিষ্ঠান	এছিয়াৰ প্ৰথমখন মহাকাশ বিশ্ববিদ্যালয়।^[286] ইয়াত মহাকাশ বিজ্ঞান আৰু অভিযান্ত্ৰিক শাখাৰ পাঠ্যক্ৰম আগবঢ়োৱা হয়।
ব্ৰহ্মছ এৰ’স্পেচ	প্ৰতিৰক্ষা কোম্পানী	ব্ৰহ্মছ (BrahMos) ছুপাৰচনিক ক্ৰুজ মিছাইল উৎপাদন কৰে।
কেলট্ৰন (Keltron)	ইলেকট্ৰনিক্স কোম্পানী	মহাকাশ আৰু প্ৰতিৰক্ষা খণ্ডৰ ইলেকট্ৰনিক্স সামগ্ৰী নিৰ্মাণৰ সৈতে জড়িত।
কে.ই.এল. এৰ’স্পেচ (KEL Aerospace)	এৰ’স্পেচ কোম্পানী	এৰ’স্পেচৰ বিভিন্ন যন্ত্ৰাংশ উৎপাদনৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।^[287]
কে-স্পেচ ত্ৰিবান্দ্ৰম	গৱেষণা আৰু উন্নয়ন প্ৰতিষ্ঠান	কেৰেলা চৰকাৰৰ মহাকাশ গৱেষণা সম্পৰ্কীয় এক বিশেষ পদক্ষেপ।^[284]
হেক্স ২০ (Hex 20)	মহাকাশ-প্ৰযুক্তি ষ্টাৰ্টআপ	উপগ্ৰহ প্ৰযুক্তিৰ (satellite technology) ওপৰত বিশেষ কাম কৰে।^[288]
অনন্ত টেকন’লজীছ	এৰ’স্পেচ আৰু প্ৰতিৰক্ষা	ইছৰ’ আৰু অন্যান্য গ্ৰাহকৰ বাবে মহাকাশযান প্ৰণালী, এভিয়নিক্স আৰু উপগ্ৰহ উৎক্ষেপণ সহায়ৰ কাম কৰে।
ষ্ট্ৰাভা টেকন’লজীছ (Strava Technologies)	এৰ’স্পেচ আৰু প্ৰতিৰক্ষা	প্ৰতিৰক্ষা আৰু এৰ’স্পেচ খণ্ডক ইলেকট্ৰনিক যুদ্ধ প্ৰণালী, ৰাডাৰ আৰু চাইবাৰ সুৰক্ষা সমাধান যোগান ধৰে।^[289]
এৰ’প্ৰেচিচন (Aeroprecision)	এৰ’স্পেচ আৰু প্ৰতিৰক্ষা	উচ্চ-প্ৰযুক্তিৰ বিমান আৰু সামৰিক যন্ত্ৰাংশ তৈয়াৰ কৰে। ইয়াৰ উপৰি এম.আৰ.অ’ (MRO) আৰু যোগান শৃংখল সমাধান আগবঢ়ায়।^[290]
ছাফ্ৰান (Safran)	এৰ’স্পেচ আৰু প্ৰতিৰক্ষা	বিশ্বজুৰি বিমানৰ ইঞ্জিন, এভিয়নিক্স আৰু প্ৰতিৰক্ষা প্ৰণালী যোগান ধৰা এখন ফৰাচী বহুৰাষ্ট্ৰীয় কোম্পানী।
কোৰ্টাস (Kortas)	এৰ’স্পেচ	উৎক্ষেপণ বাহন বা ৰকেটৰ বাবে প্ৰণোদন প্ৰণালী (propellant systems) আৰু টেংকসহ নিখুঁত এৰ’স্পেচ যন্ত্ৰাংশ নিৰ্মাণ কৰে।^[291]

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সম্পৰ্ক

ত্ৰিবান্দ্ৰমত সংযুক্ত আৰৱ আমিৰাত আৰু মালদ্বীপৰ পৰামৰ্শদাতা কাৰ্যালয় (Consulate) অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰি কূটনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক সম্পৰ্ক সহজসাধ্য কৰিবলৈ চহৰখনত শ্ৰীলংকা, ৰাছিয়া আৰু জাৰ্মানীৰ অবৈতনিক পৰামৰ্শদাতা কাৰ্যালয়সমূহো (Honorary Consulates) আছে।

ত্ৰিবান্দ্ৰমৰ পৰামৰ্শদাতা কাৰ্যালয়সমূহ
দেশ	পৰামৰ্শদাতা কাৰ্যালয়
সংযুক্ত আৰৱ আমিৰাত	সংযুক্ত আৰৱ আমিৰাতৰ পৰামৰ্শদাতা কাৰ্যালয়^[292]
মালদ্বীপ	মালদ্বীপৰ পৰামৰ্শদাতা কাৰ্যালয়^[293]
শ্ৰীলংকা	শ্ৰীলংকাৰ অবৈতনিক পৰামৰ্শদাতা কাৰ্যালয়^[294]
ৰাছিয়া	ৰাছিয়াৰ অবৈতনিক পৰামৰ্শদাতা কাৰ্যালয়^[295]
জাৰ্মানী	জাৰ্মানীৰ অবৈতনিক পৰামৰ্শদাতা কাৰ্যালয়^[296]

প্ৰচাৰ মাধ্যম

তিৰুৱনন্তপুৰমত বহুতো বাতৰি কাকত, দূৰদৰ্শন আৰু অনাতঁৰ (ৰেডিঅ’) কেন্দ্ৰ আছে। কেৰেলাৰ বেছিভাগ সংবাদ প্ৰতিষ্ঠানৰে মুখ্য কাৰ্যালয় তিৰুৱনন্তপুৰমতে অৱস্থিত। কেৰেলাৰ প্ৰথমটো মালায়ালম চেনেল দূৰদৰ্শন মালায়ালম ১৯৮১ চনত এই চহৰৰপৰাই সম্প্ৰচাৰিত হৈছিল।^[297] মালায়ালম ভাষাৰ প্ৰথমটো ব্যক্তিগত খণ্ডৰ চেনেল এছিয়ানেট ১৯৯৩ চনত চহৰখনৰপৰাই আৰম্ভ হৈছিল।^[298] চহৰখনত অৱস্থিত অন্যান্য মালায়ালম চেনেলসমূহৰ ভিতৰত এছিয়ানেট নিউজ, অমৃতা টিভি, কাপ্পা টিভি, কাইৰালী টিভি, কাইৰালী ৱি (WE TV), মাতৃভূমি নিউজ, কৌমুদী টিভি, জয়হিন্দ টিভি, নিউজ১৮ কেৰেলা আৰু পিপল টিভি অন্যতম।^[299] এছিয়ানেট, জনম টিভি, জীৱন টিভি, মিডিয়াৱান টিভি আৰু মনোৰমা নিউজকে ধৰি কেৰেলাৰ সকলো প্ৰধান চেনেলৰ প্ৰযোজনা কেন্দ্ৰ বা কাৰ্যালয় এই চহৰত আছে।^[299] এই টিভি চেনেলসমূহ কেবল টিভি, ডি.টি.এইচ. (DTH) বা আই.পি.টি.ভি. (IPTV) ৰ জৰিয়তে গ্ৰাহকসকলে চাব পাৰে।^[300]^[301]^[302] তিৰুৱনন্তপুৰমত উপলব্ধ প্ৰধান ডি.টি.এইচ. মনোৰঞ্জন সেৱাসমূহ হৈছে ছান ডাইৰেক্ট, ডিডি ডাইৰেক্ট+, ডিছ টিভি, এয়াৰটেল ডিজিটেল টিভি আৰু টাটা প্লে (Tata Play)।

চহৰখনত উপলব্ধ প্ৰধান মালায়ালম বাতৰি কাকতসমূহ হৈছে— 'মাতৃভূমি', 'মালয়াল মনোৰমা', 'কেৰেলা কৌমুদী', 'দেশাভিমানী', 'মাধ্যামম', 'জন্মভূমি', 'চন্দ্ৰিকা', 'থেজাছ', 'চিৰাজ ডেইলী', 'দীপিকা' আৰু 'ৰাষ্ট্ৰ দীপিকা'। তিৰুৱনন্তপুৰমৰপৰা প্ৰকাশিত ইংৰাজী বাতৰি কাকতসমূহ হৈছে— 'দ্য নিউ ইণ্ডিয়ান এক্সপ্ৰেছ', 'দ্য হিন্দু', 'দ্য ডেক্কান ক্ৰনিকল' আৰু 'দ্য টাইমছ অৱ ইণ্ডিয়া'।^[299]

ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰী অনাতঁৰ প্ৰতিষ্ঠান অল ইণ্ডিয়া ৰেডিঅ’ই (আকাশবাণী) চহৰখনত মিডিয়াম ৱেভ (Medium wave) আৰু চৰ্টৱেভ (Shortwave) কেন্দ্ৰ পৰিচালনা কৰে।^[303]^[304] আকাশবাণীৰ 'বিবিধ ভাৰতী'য়ে 'অনন্তপুৰী এফ.এম.' নামেৰে এটা এফ.এম. ৰেডিঅ’ কেন্দ্ৰও চলায়।^[305]^[306] তিৰুৱনন্তপুৰমৰপৰা সম্প্ৰচাৰিত হোৱা অন্যান্য ব্যক্তিগত এফ.এম. চেনেলসমূহ হৈছে— বিগ এফ.এম. (Big FM 92.7 MHz),^[307] ক্লাব এফ.এম. (Club FM 94.3 MHz),^[308] ৰেডিঅ’ মিৰ্চি (Radio Mirchi 98.3 MHz),^[309] ৰেড এফ.এম. (Red FM 93.5 MHz)^[307] আৰু ৰেডিঅ’ ডি.চি. (Radio DC 90.4 MHz)।^[310]

ক্ৰীড়া

চন্দ্ৰশেখৰন নায়াৰ ষ্টেডিয়ামত অনুষ্ঠিত এখন ফুটবল খেল

টছ (TOSS) একাডেমীত বেডমিণ্টন খেল

তিৰুৱনন্তপুৰমৰ আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় খেল হৈছে ক্ৰীকেট আৰু ফুটবল. চহৰখনে ১৯৮৪ চনত বিশ্ববিদ্যালয় ষ্টেডিয়ামত কেৰেলাৰ প্ৰথমখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ক্ৰিকেট খেল আয়োজন কৰিছিল।^[311] ইয়াৰ উপৰি চহৰখনে কেৰেলাৰ প্ৰথমখন টি-২০ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ক্ৰিকেট খেলো আয়োজন কৰিছিল।^[312] কেৰেলা ক্ৰিকেট সংস্থা (KCA) ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় তিৰুৱনন্তপুৰমতে অৱস্থিত।^[313] তিৰুৱনন্তপুৰমৰ একাংশ প্ৰখ্যাত ক্ৰিকেটাৰ হ’ল— চেঞ্জু ছেমছন, ৰাইফি গোমেছ, ৰিয়ান নিনান, অনিল নাম্বিয়াৰ, কে. এন. অনন্তপদ্মনাভন, ৰোহন প্ৰেম, উদিৰামালা সুব্ৰহ্মণ্যম, পি. এম. কে. মোহন্দাস, ভাস্কৰ পিল্লাই, আশা শোভনা আৰু পদ্মনাভন প্ৰশান্ত। স্পৰ্টছ হাব (The Sports Hub), বিশ্ববিদ্যালয় ষ্টেডিয়াম,^[314] ছেণ্ট জেভিয়াৰ্ছ কলেজ খেলপথাৰ,^[315] কে.চি.এ. ক্ৰিকেট ষ্টেডিয়াম মংগলাপুৰম,^[316] চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় খেলপথাৰ^[317] আৰু ভেল্লায়নী কৃষি মহাবিদ্যালয় খেলপথাৰ চহৰখনৰ প্ৰধান ক্ৰিকেট খেলপথাৰ।^[318] সাধাৰণতে গ্ৰীনফিল্ড ষ্টেডিয়াম নামেৰে জনাজাত 'দ্য স্পৰ্টছ হাব, ত্ৰিবান্দ্ৰম' হৈছে ভাৰতৰ অন্যতম বৃহৎ ক্ৰিকেট আৰু ফুটবল ষ্টেডিয়াম।^[319] তিৰুৱনন্তপুৰমে গ্ৰীনফিল্ড ষ্টেডিয়ামত ২০১৫ চাফ চেম্পিয়নশ্বিপ আয়োজন কৰিছিল।^[320] এছ.বি.আই. কেৰেলা (SBI Kerala), টাইটানিয়াম এফ.চি. (Titanium FC), কে.এছ.ই.বি. (KSEB), কোভালাম এফ.চি. আৰু ট্ৰাভাংকোৰ ৰয়েলছ এফ.চি. হৈছে তিৰুৱনন্তপুৰমৰ প্ৰধান ফুটবল ক্লাব।^[321]^[322] সাধাৰণতে গ্ৰীনফিল্ড আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ষ্টেডিয়াম, চন্দ্ৰশেখৰন নায়াৰ ষ্টেডিয়াম আৰু বিশ্ববিদ্যালয় ষ্টেডিয়ামত ফুটবল খেলসমূহ অনুষ্ঠিত হয়।^[323] চহৰখনৰ এজন অন্যতম প্ৰখ্যাত ফুটবল খেলুৱৈ হৈছে জবী জাষ্টিন।

চহৰখনত প্ৰায় সকলো ধৰণৰ ক্ৰীড়া অনুষ্ঠান আয়োজন কৰাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সা-সুবিধা আছে।^[324] তিৰুৱনন্তপুৰম ২০১৫ চনৰ ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ৰীড়াৰ অন্যতম প্ৰধান আয়োজক চহৰ আছিল।^[325] এথলেটিকছ প্ৰতিযোগিতাসমূহ সাধাৰণতে বিশ্ববিদ্যালয় ষ্টেডিয়াম, চন্দ্ৰশেখৰন নায়াৰ ষ্টেডিয়াম আৰু কেন্দ্ৰীয় ষ্টেডিয়ামত অনুষ্ঠিত হয়।^[326] চন্দ্ৰশেখৰন নায়াৰ ষ্টেডিয়ামৰ তলত আৰক্ষীৰদ্বাৰা পৰিচালিত এটা ইনড’ৰ চুইমিং পুল 'এলবাট্ৰছ চুইমিং পুল' (Albatros Swimming Pool) আছে।^[327] 'ত্ৰিবান্দ্ৰম মাৰাথক’ন' হৈছে ত্ৰিবান্দ্ৰম ৰানাৰ্ছ ক্লাবৰদ্বাৰা প্ৰতি বছৰে আয়োজন কৰা এক মাৰাথক’ন প্ৰতিযোগিতা।^[328] ইয়াত দুটা প্ৰধান দৌৰ প্ৰতিযোগিতা অনুষ্ঠিত হয়: ২১ কিলোমিটাৰৰ অৰ্ধ মাৰাথক’ন আৰু ৪২.১৯ কিলোমিটাৰৰ পূৰ্ণ মাৰাথক’ন। সৰ্বসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণৰ বাবে এটা বিশেষ ২ কিলোমিটাৰৰ ধেমেলীয়া দৌৰৰো (fun run) আয়োজন কৰা হয়।^[329] চহৰখনত প্ৰতি বছৰে জানুৱাৰী মাহত অনুষ্ঠিত হোৱা আন এক মাৰাথক’ন হৈছে 'ত্ৰিবান্দ্ৰ ৰান' (Trivand Run)।^[330]

জিমি জৰ্জ ইনড’ৰ ষ্টেডিয়াম হৈছে ৰাজ্যখনৰ এটা অন্যতম প্ৰধান ইনড’ৰ ষ্টেডিয়াম। ইয়াক বাষ্কেটবল, ভলীবল, টেবুল টেনিছ, জিমনাষ্টিকছ, জলক্ৰীড়া (aquatics) আৰু যুদ্ধ কলা (martial arts) প্ৰতিযোগিতা পৰিচালনাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।^[324] ^[324] এই ষ্টেডিয়ামখনত দক্ষিণ ভাৰতৰ প্ৰথমটো উচ্চতা-অনুকৰণকাৰী প্ৰশিক্ষণ কেন্দ্ৰ (altitude-simulated training facility) আছে, যাৰ নাম 'এষ্ট্ৰা' (Astra)।^[331] চহৰখনৰ প্ৰধান ক্ৰীড়া প্ৰশিক্ষণ আৰু প্ৰশিক্ষক প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত লক্ষ্মীবাঈ ৰাষ্ট্ৰীয় শাৰীৰিক শিক্ষা মহাবিদ্যালয় (LNCPE), টছ (TOSS) একাডেমী আৰু ক্ৰীড়া কেন্দ্ৰত থকা টেনভিক ক্ৰীড়া প্ৰশিক্ষণ একাডেমী (Tenvic Sports Coaching Academy) অন্যতম।^[332]

বাষ্কেটবল প্ৰতিযোগিতাসমূহ সাধাৰণতে চহৰখনৰ বিদ্যালয়সমূহৰদ্বাৰা পৰিচালিত হয়।^[333] তিৰুৱনন্তপুৰমে বাত্তিয়ুৰকাভু শ্বুটিং ৰেঞ্জত ৬১সংখ্যক ৰাষ্ট্ৰীয় শ্বুটিং চেম্পিয়নশ্বিপ আয়োজন কৰিছিল।^[334] চহৰখনৰ সাগৰীয় তীৰ বা বিচসমূহত ছাৰ্ফিং (Surfing) এবিধ অতি জনপ্ৰিয় খেল। ইয়াত বহুতো ছাৰ্ফিং আৰু ষ্টেণ্ডআপ পেডলব’ৰ্ডিং (standup paddleboarding) প্ৰতিযোগিতা অনুষ্ঠিত হয়।^[335] ছাৰ্ফিং প্ৰতিযোগিতাসমূহ সাধাৰণতে কোভালাম বিচ আৰু ভাৰকলা বিচত অনুষ্ঠিত কৰা হয়।^[336] পেৰাগ্লাইডিং (Paragliding) হৈছে চহৰখনৰ আন এবিধ দুঃসাহসিক খেল (adventure sport), যাৰ দৃশ্য সাধাৰণতে ভাৰকলা বিচত দেখিবলৈ পোৱা যায়।^[337]

১৮৫০ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা আকাশবাণী ত্ৰিবান্দ্ৰম গল্ফ ক্লাব ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি গল্ফ খেলপথাৰসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম।^[338] এই খেলপথাৰখন বৰ্তমান ভাৰতীয় ক্ৰীড়া প্ৰাধিকৰণক লীজত দিয়া হৈছে।^[338]

চহৰখনৰ বৃত্তিপৰ্যায়ৰ ক্ৰীড়া ক্লাবসমূহ
ক্লাব	ক্ৰীড়া	লীগ	খেলপথাৰ	প্ৰতিষ্ঠা বৰ্ষ
ত্ৰিবান্দ্ৰম টাছকাৰ্ছ	ক্ৰিকেট	এছ.ই. প্ৰিমিয়াৰ লীগ	তিৰুৱনন্তপুৰম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ষ্টেডিয়াম	২০১৬
ত্ৰিবান্দ্ৰম ৰয়েলছ	ক্ৰিকেট	কেৰেলা প্ৰিমিয়াৰ লীগ	তিৰুৱনন্তপুৰম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ষ্টেডিয়াম	২০১৫
তিৰুৱনন্তপুৰম কম্বানছ এফ.চি.	ফুটবল	ছুপাৰ কেৰেলা লীগ	চন্দ্ৰশেখৰন নায়াৰ ষ্টেডিয়াম	২০২৪
কোভালাম এফ.চি.	ফুটবল	কেৰেলা প্ৰিমিয়াৰ লীগ	কোভালাম খেলপথাৰ	২০১০

প্ৰতিৰক্ষা আৰু সুৰক্ষা বাহিনী

ত্ৰিবান্দ্ৰমৰ প্ৰতিৰক্ষা আৰু সুৰক্ষা বাহিনীসমূহ
বাহিনী	বিৱৰণ	স্থান
মেৰিটাইম থিয়েটাৰ কমাণ্ড	প্ৰস্তাৱিত মেৰিটাইম থিয়েটাৰ কমাণ্ডৰ মুখ্য কাৰ্যালয় ত্ৰিবান্দ্ৰমত স্থাপন কৰা হ’ব। এই কমাণ্ডে ভাৰতীয় নৌসেনা, ভাৰতীয় বায়ুসেনা, আৰু ভাৰতীয় সেনাৰ সমলসমূহক একত্ৰিত কৰিব। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে সন্মিলিত সামুদ্ৰিক কাৰ্যসূচী উন্নত কৰা আৰু ভাৰত মহাসাগৰীয় অঞ্চলত ভাৰতৰ নিৰাপত্তা সুদৃঢ় কৰা।	ত্ৰিবান্দ্ৰম^[339]
ভাৰতীয় সেনা	ভাৰতীয় সেনাৰ ৪০সংখ্যক ব্ৰিগেডৰ মুখ্য কাৰ্যালয় ত্ৰিবান্দ্ৰমত অৱস্থিত। এই ব্ৰিগেডে কেৰেলা আৰু তামিলনাডুৰ প্ৰতিৰক্ষা কাৰ্যসূচী আৰু সুৰক্ষা ব্যৱস্থা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।	ত্ৰিবান্দ্ৰম^[340]
ভাৰতীয় বায়ুসেনা	ভাৰতীয় বায়ুসেনা (IAF) ৰ দাক্ষিণাত্য বায়ু কমাণ্ড (SAC) ৰ মুখ্য কাৰ্যালয় ত্ৰিবান্দ্ৰমত অৱস্থিত। ভাৰত মহাসাগৰৰ আকাশমাৰ্গত ভাৰতৰ উপস্থিতি শক্তিশালী কৰিবলৈ ১৯৮৪ চনৰ ১৯ জুলাইত ইয়াক প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল।	ত্ৰিবান্দ্ৰম
ভাৰতীয় নৌসেনা	ভাৰতীয় নৌসেনাই ত্ৰিবান্দ্ৰমত এটা কৌশলগত কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰিবলৈ লৈছে। উপকূলীয় নিৰাপত্তা বৃদ্ধিৰ বাবে ইয়াত এটা নৌ-যুদ্ধস্ত্ৰ ভাণ্ডাৰ (Naval Armament Depot) আৰু নৌ-যোগাযোগ কেন্দ্ৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হ’ব।	ত্ৰিবান্দ্ৰম^[341]
সীমা সুৰক্ষা বল (BSF)	বি.এছ.এফ. ত্ৰিবান্দ্ৰমৰ ছেক্টৰ হেডকুৱাৰ্টাৰ (SHQ) মুত্তথৰাত অৱস্থিত। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰৰ ওচৰত থকা এই কেন্দ্ৰটোৱে এই অঞ্চলৰ বি.ছ.এফ.ৰ কাৰ্যাৱলী তদাৰক কৰে।	ত্ৰিবান্দ্ৰম^[342]
কেন্দ্ৰীয় ৰিজাৰ্ভ আৰক্ষী বল (CRPF)	চি.আৰ.পি.এফ.ৰ কেৰেলা ছেক্টৰ হেডকুৱাৰ্টাৰ আৰু ১৬৪সংখ্যক বেটেলিয়ান ত্ৰিবান্দ্ৰমত নিয়োজিত হৈ আছে। এই গোটটো চহৰখনৰ আইন-শৃংখলা ৰক্ষাৰ বাবে দায়বদ্ধ।	ত্ৰিবান্দ্ৰম^[343]
ভাৰতীয় উপকূলৰক্ষী বাহিনী	ত্ৰিবান্দ্ৰমত থকা ভাৰতীয় উপকূলৰক্ষী বাহিনীৰ কেন্দ্ৰটো উপকূলীয় সুৰক্ষা, তদাৰকী আৰু সামুদ্ৰিক কাৰ্যসূচীৰ বাবে দায়বদ্ধ।	ত্ৰিবান্দ্ৰম^[344]
কেন্দ্ৰীয় ঔদ্যোগিক নিৰাপত্তা বল (CISF)	ত্ৰিবান্দ্ৰমৰ চি.আই.এছ.এফ. গোটে গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ নিৰাপত্তা সুনিশ্চিত কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত তিৰুৱনন্তপুৰম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ, বিক্ৰম সাৰাভাই মহাকাশ কেন্দ্ৰ (VSSC), আৰু লিকুইড প্ৰপালচন চিষ্টেমছ চেণ্টাৰ (LPSC) অন্তৰ্ভুক্ত।	ত্ৰিবান্দ্ৰম^[345]
সশস্ত্ৰ সীমা বল	গৃহ পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰ্যালয়ৰ অধীনস্থ কেন্দ্ৰীয় সশস্ত্ৰ আৰক্ষী বল 'সশস্ত্ৰ সীমা বল' (SSB) ৰ এটা বেটেলিয়ান মুখ্য কাৰ্যালয় ত্ৰিবান্দ্ৰমত স্থাপন কৰাৰ প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছে। দক্ষিণ ভাৰতত সুৰক্ষা আন্তঃগাঁথনি শক্তিশালী কৰিবলৈ এক বৃহৎ সামৰিক সম্প্ৰসাৰণৰ অংশ হিচাপে এই পদক্ষেপ লোৱা হৈছে।	ত্ৰিবান্দ্ৰম^[346]
কেৰেলা ৰাজ্যিক ঔদ্যোগিক নিৰাপত্তা বল (KSISF)	কে.এছ.আই.এছ.এফ. হৈছে এক ৰাজ্যিক সংস্থা। ই গুৰুত্বপূৰ্ণ ঔদ্যোগিক আৰু আন্তঃগাঁথনি প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ নিৰাপত্তাৰ দায়িত্ব পালন কৰে।	ত্ৰিবান্দ্ৰম^[347]
কেৰেলা আৰক্ষী	তিৰুৱনন্তপুৰম চহৰ আৰক্ষী কমিছনাৰেট ইয়াৰ মূল কাৰ্যালয়, যিয়ে সমগ্ৰ চহৰখনৰ আইন প্ৰয়োগকাৰী ব্যৱস্থা পৰিচালনা কৰে।	ত্ৰিবান্দ্ৰম^[348]

তথ‍্য উৎস

↑ "General Information". Government of KeralaThiruvananthapuram Municipal Corporation. https://tmc.lsgkerala.gov.in/index.php/en/general-information। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 February 2025.
↑ "About District". District Administration Thiruvananthapuram. https://trivandrum.nic.in/en/about-district/। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 February 2025.
↑ "A -4 TOWNS AND URBAN AGGLOMERATIONS CLASSIFIED BY POPULATION SIZE CLASS IN 2011". Government of IndiaCensus India. https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42876/download/46544/CLASS_I.xlsx। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 February 2025.
↑ "About District". https://trivandrum.nic.in/en/about-district/.
↑ "Discovering Thiruvananthapuram: A Blend of Culture, Nature, and Heritage". 13 January 2025. https://www.outlookmoney.com/retirement/spend/travel/discovering-thiruvananthapuram-a-blend-of-culture-nature-and-heritage.
↑ "About Vizhinjam International Seaport Limited (VISL)". https://vizhinjamport.in/visl/.
↑ "Discover Technopark: The Iconic IT Park in Trivandrum". https://technopark.in/discover-technopark-the-iconic-it-park-in-trivandrum.
↑ "Vikram Sarabhai Space Centre (VSSC)". https://www.isro.gov.in/VSSC.html.
↑ "Thiruvananthapuram's Rise as a Global Automotive Hub - Neo Science Hub". 5 September 2024. https://neosciencehub.com/thiruvananthapurams-rise-as-a-global-automotive-hub/.
↑ "BIO 360". Bio360.in. https://www.bio360.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-08-18.
↑ "Thiruvananthapuram Tourism". https://www.incredibleindia.gov.in/en/kerala/thiruvananthapuram.
↑ "Draft EIA Report for Vizhinjam Port (Phase III)". L&T, VISL, Government of KeralaVizhinjam Port Official Website. 15 June 2021. পৃষ্ঠা: 36. Archived from the original on 15 August 2024. https://web.archive.org/web/20240815184054/https://kspcb.kerala.gov.in/assets/uploads/widget/public_hearing_files/Vizhinjam_Port_(Phase_IIIII)_-Draft_EIA_Report.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 15 August 2024.
↑ "Environment compliance Report". VISIL, Government of KeralaAdani Ports. 2021-06-15. পৃষ্ঠা: 45. https://www.adaniports.com/-/media/Project/Ports/PortsAndTerminals/Vizhinjam-Port-Documents/Environment-Compliance-Report/Previous-Environment-Compliance-Report/Compliance-Report_VISL_Oct-2022-Mar-2023.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 2024-08-15.
↑ "Union Minister Shri Sarbananda Sonowal receives First Mother Ship at Vizhinjam- India's first deep water Container Transhipment Port". Pib.gov.in. https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2032811#:~:text=The%20Union%20Minister%20of%20Ports,port%20in%20Vizhinjam%2C%20Kerala%20today.
↑ Kapoor, Subodh (2002). The Indian encyclopaedia : biographical, historical, religious, administrative, ethnological, commercial and scientific. প্ৰকাশক New Delhi: Cosmo Publications. ISBN 8177552570. https://books.google.com/books?id=0Ukyp-gbtHcC.
↑ "Richest Hindu temple". Guinness World Records. https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/richest-hindu-temple.
1 2 3 4 5 Sreedhara Menon, A (2011). Kerala History and its Makers. D C Books. পৃষ্ঠা. 35. ISBN 9788126437825. https://books.google.com/books?id=wnAjqjhc1VcC। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 July 2018.
↑ Boland-Crewe, Tara; Lea, David (2003) (en ভাষাত). The Territories and States of India. Routledge. ISBN 9781135356255. https://books.google.com/books?id=M2uPAgAAQBAJ.
1 2 Shungoony Menon, P. (1878) (en ভাষাত) (pdf). A History of Travancore from the Earliest Times. প্ৰকাশক Madras: Higgin Botham & Co.. পৃষ্ঠা. 162–164. https://archive.org/details/ahistorytravanc00menogoog। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 May 2016.
↑ Abram, David; Edwards, Nick (2003). The Rough Guide to South India. Rough Guides. পৃষ্ঠা. 306. ISBN 9781843531036. https://books.google.com/books?id=sEhJBfbhTAAC। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 July 2018.
↑ Padmanabhan, N (2011) (English ভাষাত). Formation of Kerala Society and Culture. University Of Calicut, Distant Education. পৃষ্ঠা. 5.
↑ "Thiruvananthapuram: One of the South's Hottest IT Hubs-DQWeek". Dqweek.com. 23 April 2015. http://www.dqweek.com/thiruvananthapuram-one-of-the-souths-hottest-it-hubs/। আহৰণ কৰা হৈছে: 20 December 2017.
↑ Prasanna, Laxmi (23 November 2016). "With centres nod, foundation stone laid for KINFRA's second phase IT/ ITES Park in Thiruvananthapuram". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/With-centres-nod-foundation-stone-laid-for-KINFRAs-second-phase-IT/-ITES-Park-in-Thiruvananthapuram/articleshow/55586474.cms.
↑ "Thiruvananthapuram best Kerala city to live in: Times survey". The Times of India. http://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Thiruvananthapuram-best-Kerala-city-to-live-in-Times-survey/articleshow/11703099.cms.
↑ "India's Best Cities: Winners and Why they made it". India Today. 22 February 2013. https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20130304-india-best-cities-winners-and-why-they-made-it-survey-762219-1999-11-29.
↑ "Thiruvananthapuram is the best city in India:Survey". The New Indian Express. 2 March 2017. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/mar/02/thiruvananthapuram-is-the-best-city-in-india-survey-1576345.html#:~:text=THIRUVANANTHAPURAM%3A%20Thiruvananthapuram%20retained%20its%20title,on%20a%20scale%20of%2010..
↑ "Delhi, Mumbai not the best in urban governance, Thiruvananthapuram first". Hindusthan Times (HT Media Limited). 28 February 2017. http://www.hindustantimes.com/india-news/delhi-mumbai-not-the-best-in-urban-governance-thiruvananthapuram-ranked-first/story-6zSWlfeb9eE66mOOEgfPwO.html.
↑ "About Thiruvananthapuram". Thiruvananthapuram Municipal Corporation. Archived from the original on 18 September 2010. https://web.archive.org/web/20100918085703/http://www.corporationoftrivandrum.org/index.php?option=com_content&view=article&id=158&Itemid=11। আহৰণ কৰা হৈছে: 29 October 2010.
↑ "Swati manuscripts found". The Hindu. http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/swati-manuscripts-found/article1836941.ece. ^{[সংযোগবিহীন উৎস]}
↑ Balid, Vivek; Chatterji, Miabi; Reddy, Sujani; Vimalassery, Manu (2013). The sun never sets : South Asian migrants in an age of U.S. power. প্ৰকাশক New York: NYU Press. পৃষ্ঠা. 122. ISBN 978-0814786437.
↑ De Beth Hillel, David (1832). Travels (Madras publication).
↑ Lord, James Henry (1977). The Jews in India and the Far East; Greenwood Press Reprint; আই.এচ.বি.এন. 0-8371-2615-0.
↑ The Business Directory, Kerala. National Publishers. 1972. পৃষ্ঠা. 45.
↑ The March of India, Volume 15, Issues 1–9. Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting. 1963. https://books.google.com/books?id=AUD24pMsKvYC.
↑ "Ancient Trade in Thiruvananthapuram". About Thiruvananthapuram. Technopark Kerala. Archived from the original on 3 October 2006. https://web.archive.org/web/20061003090427/http://www.technopark.org/abttvm01.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 17 October 2006.
↑ KA Nilakanta Sastri
↑ Woodcock, George (1967). Kerala: a portrait of the Malabar coast. Faber & Faber. পৃষ্ঠা. 65. https://archive.org/details/keralaportraitof0000wood। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 June 2018.
↑ Mathew, K S (2016). Imperial Rome, Indian Ocean Regions and Muziris: New Perspectives on Maritime Trade. Taylor & Francis. পৃষ্ঠা. 27. ISBN 978-1351997522. https://books.google.com/books?id=8iUlDwAAQBAJ। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 July 2018.
↑ Nayar, K Balachandran (1974). In Quest of Kerala: Geography, places of interest, political history, social history, literature. Accent Publications. পৃষ্ঠা. 26. https://books.google.com/books?id=EXIeAAAAMAAJ। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 July 2018.
↑ Babu George, Sarath (27 July 2015). "Vizhinjam in historical perspective". The Hindu. https://www.thehindu.com/news/national/kerala/vizhinjam-in-historical-perspective/article7468781.ece.
↑ Mahadevan, G (6 May 2014). "Shedding light on Vizhinjam's golden past". The Hindu. https://www.thehindu.com/news/national/kerala/shedding-light-on-vizhinjams-golden-past/article5981994.ece.
↑ Proceedings – Indian History Congress. Indian History Congress. 1987. পৃষ্ঠা. 187. https://books.google.com/books?id=POltAAAAMAAJ। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 July 2018.
↑ Haridas, Aathira (17 April 2018). "Chronicles of Kanthalloor Sala which got lost in the mists of time". The Times of India. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2018/apr/17/chronicles-of-kanthalloor-sala-which-got-lost-in-the-mists-of-time-1802832.html.
↑ Roy, Kaushik (2015). Military Manpower, Armies and Warfare in South Asia. Routledge. ISBN 9781317321279. https://books.google.com/books?id=GpNECgAAQBAJ। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 July 2018.
1 2 3 4 Sreedhara Menon, A. (2007). A Survey of Kerala History (2007 সম্পাদনা). প্ৰকাশক Kottayam: DC Books. ISBN 9788126415786. https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history.
↑ Travancore State Manual
↑ "(PDF) Royal Titles, Epithets and Kingship: An Archaeological Analysis into the Epigraphical Records of Venad Kings". Researchgate.net. https://www.researchgate.net/publication/360725777। আহৰণ কৰা হৈছে: 8 June 2026.
↑ "History". National Informatics Centre, Ministry of Electronics & Information Technology, Government of IndiaDistrict Administration Thiruvananthapuram. https://trivandrum.gov.in/history/। আহৰণ কৰা হৈছে: 19 July 2018.
↑ Thiruvananthapuram সম্পৰ্কে লিখা তথ্য এনচাইক্লপেডিয়া ব্ৰিটেনিকাত পঢ়ক
↑ Gauri Lakshmi Bayi, Aswathi Thirunal (1998). Sreepadmanabhaswami Kshetram. প্ৰকাশক Thiruvananthapuram: The State Institute Of Languages. পৃষ্ঠা. 152–168. ISBN 978-81-7638-028-7.
↑ "About Corporation". Govt. of Kerala. Archived from the original on 2 May 2017. https://web.archive.org/web/20170502105139/http://www.corporationoftrivandrum.in/about-corporation। আহৰণ কৰা হৈছে: 17 May 2017.
↑ "History of legislative bodies in Kerala-- Sri Mulam Popular Assembly". Keralaassembly. http://keralaassembly.org/history/popular.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 17 May 2017.
↑ "Kowdiar palace". About Kowdiar palace. Zonkerala. http://www.zonkerala.com/tourism/Kowdiar-Palace-9.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 25 June 2010.
↑ "Thiruvananthapuram Municipal Corporation". Thiruvananthapuram Municipal Corporation Introduction. Thiruvananthapuram Corporation, Government of Kerala. Archived from the original on 16 September 2010. https://web.archive.org/web/20100916043822/http://www.corporationoftrivandrum.org/। আহৰণ কৰা হৈছে: 3 January 2011.
↑ "A Brief History of the University". University of Kerala. Archived from the original on 6 July 2017. https://web.archive.org/web/20170706145029/http://www.keralauniversity.ac.in/history। আহৰণ কৰা হৈছে: 17 May 2017.
↑ West Bengal National University of Juridical Sciences (2002). Criminal Justice India Series: Kerala, 2001. Allied Publishers. পৃষ্ঠা. 5. ISBN 978-81-7764-391-6. https://books.google.com/books?id=_2r8cLTkmA8C&pg=PA5.
↑ "The Movement for a United (Aikya) Kerala". Information & Public Relations Department, Kerala State IT Mission (KSITM), Government of KeralaState Portal of Kerala. Archived from the original on 14 August 2020. https://web.archive.org/web/20200814232501/https://kerala.gov.in/web/guest/united-kerala। আহৰণ কৰা হৈছে: 19 July 2018.
↑ "VSSC Thiruvananthapuram". Indian Space Research Organisation. http://www.isro.org/centers/cen_vssc.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 23 May 2006.
↑ "First IT Park in Kerala". Kerala State IT Mission. http://www.keralaitmission.org। আহৰণ কৰা হৈছে: 25 August 2006.
↑ The digital challenge: information technology in the development context. S. Krishna, Shirin Madon by Ashgate Publishing, Ltd.. 2003. পৃষ্ঠা. 350. ISBN 9780754634454. https://books.google.com/books?id=GVhMzNSMsLYC&pg=PA350.
↑ "Technopark bags high CRISIL rating" (en-IN ভাষাত). The Hindu. 2020-07-29. ISSN 0971-751X. https://www.thehindu.com/news/national/kerala/technopark-bags-high-crisil-rating/article32225885.ece.
↑ David Abram; Rough Guides (Firm); Nick Edwards (2005). The Rough Guide to South India. Rough Guides. পৃষ্ঠা. 261. ISBN 978-1-84353-103-6. https://books.google.com/books?id=sEhJBfbhTAAC&pg=PA306.
↑ "Thiruvananthapuram, India Page". Falling Rain Genomics, Inc. http://www.fallingrain.com/world/IN/13/Thiruvananthapuram.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 19 March 2008.
↑ "Rainfall Stations in India". Indian Institute of Tropical Meteorology (Pune). Archived from the original on 16 January 2009. https://web.archive.org/web/20090116190118/http://envis.tropmet.res.in/rainfall_stations.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 18 June 2010.
↑ Geological Survey of India. Seismic zoning map of India (Map). Archived from the original on 15 May 2013. https://web.archive.org/web/20130515004653/http://www.portal.gsi.gov.in/images/GSIimages/PT_zonation.jpg। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 July 2010.
↑ Kapoor, Subodh (2002). The Indian encyclopaedia : biographical, historical, religious, administrative, ethnological, commercial and scientific (1st সম্পাদনা). Cosmo Publications. পৃষ্ঠা. 318. ISBN 9788177552577.
↑ "Soil types in Kerala". Kerala Agriculture. Archived from the original on 20 January 2017. https://web.archive.org/web/20170120113114/http://www.keralaagriculture.gov.in/htmle/soils/soiltypesdw.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 17 May 2017.
1 2 3 4 "Thiruvananthapuram Corporation General Information". Corporation of Thiruvananthapuram. Archived from the original on 30 December 2020. https://web.archive.org/web/20201230094333/http://www.corporationoftrivandrum.in/general-information-0। আহৰণ কৰা হৈছে: 30 July 2026.
↑ "List of Urban Agglomerations of 2011 Census". Government of Kerala. Archived from the original on 30 December 2020. https://web.archive.org/web/20201230044541/https://kerala.gov.in/documents/10180/622777/urban। আহৰণ কৰা হৈছে: 17 May 2017.
↑ "Southern Air Command Introduction". Southern Air Command. http://indianairforce.nic.in/show_command.php?pg_id=32&page_type=command&comm_id=5। আহৰণ কৰা হৈছে: 17 May 2017.
↑ "Thiruvananthapuram Climate". Weatherbase. Archived from the original on 30 December 2020. https://web.archive.org/web/20201230112740/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=017334&refer=। আহৰণ কৰা হৈছে: 25 August 2006.
1 2 উদ্ধৃতি ত্ৰুটি: অবৈধ <ref> টেগ; "IMDextremes" নামৰ refৰ বাবে কোনো পাঠ্য প্ৰদান কৰা হোৱা নাই
↑ "Normals Data: Thiruvananthapuram – India Latitude: 8.48°N Longitude: 76.95°E Height: 60 (m)". Japan Meteorological Agency. https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43371। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 December 2022.
↑ "Climate and monthly weather forecast Thiruvananthapuram, India". Weather Atlas. https://www.weather-atlas.com/en/india/thiruvananthapuram-climate। আহৰণ কৰা হৈছে: 13 June 2022. ^{[সংযোগবিহীন উৎস]}
↑ "Climatological Tables of Observatories in India 1991-2020". ভাৰত বতৰ বিজ্ঞান বিভাগ. https://imdpune.gov.in/library/public/Climatological%20Tables%201991-2020.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: April 8, 2024.
↑ "Population by Religious Community". Census of India. http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 28 March 2018.
↑ উদ্ধৃতি ত্ৰুটি: অবৈধ <ref> টেগ; "UApop" নামৰ refৰ বাবে কোনো পাঠ্য প্ৰদান কৰা হোৱা নাই
↑ "Provisional Population Totals, Census of India 2011". Census of India. http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 December 2017.
↑ "Population census 2011". Census of India 2011, Government of India. http://www.census2011.co.in। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 December 2011.
1 2 "Thiruvananthapuram City Census 2011 data". Census2011. http://www.census2011.co.in/census/city/462-thiruvananthapuram.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 December 2017.
↑ "Govt sets deadline for switch to Malayalam". The Times of India. 2023-12-10. ISSN 0971-8257. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/government-sets-deadline-for-switch-to-malayalam-thiruvananthapuram/articleshow/105871691.cms.
↑ "Study of urban poor in TMC area". JNNURM. Archived from the original on 27 January 2011. https://web.archive.org/web/20110127220331/http://jnnurm.nic.in/nurmudweb/toolkit/Trivanthapuram/5PartCD.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 November 2010.
↑ "Migrants assured of safety". The Hindu. 11 October 2017. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/collector-assures-migrants-of-camaraderie/article19840707.ece.
↑ "Administration". Thiruvananthapuram Corporation. Archived from the original on 25 January 2018. https://web.archive.org/web/20180125134552/http://www.corporationoftrivandrum.in/administration। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.
1 2 "Institutional Setup of Corporation of Thiruvananthapuram". Information Kerala MissionThiruvananthapuram Corporation. Archived from the original on 10 January 2018. https://web.archive.org/web/20180110115420/http://www.corporationoftrivandrum.in/organisational-structure। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.
↑ "Organisation Structure". Thiruvananthapuram Corporation. Archived from the original on 24 January 2018. https://web.archive.org/web/20180124171252/http://www.corporationoftrivandrum.in/sites/default/files/TMC%20-%20Organization%20Structure.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.
↑ "Zonal Operations". Information Kerala MissionThiruvananthapuram Corporation. Archived from the original on 11 November 2017. https://web.archive.org/web/20171111002432/http://www.corporationoftrivandrum.in/zonal-operations। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.
↑ "About Thiruvananthapuram Development Authority". Information Kerala MissionThiruvananthapuram Development Authority. Archived from the original on 25 January 2018. https://web.archive.org/web/20180125074631/http://www.trida.kerala.gov.in/about-us। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.
↑ "Constituencies". Information Kerala MissionCorporation of Trivandrum. Archived from the original on 25 January 2018. https://web.archive.org/web/20180125134616/http://www.corporationoftrivandrum.in/constituencies। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.
↑ "Thiruvananthapuram Municipal Corporation Finance". CityFinance Portal, Ministry of Housing and Urban Affairs. https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/thiruvananthapuram। আহৰণ কৰা হৈছে: 17 March 2026.
↑ "Governance of District Police, Thiruvananthapuram City". State Police Computer CentreDistrict Police Office, Thiruvananthapuram City. Archived from the original on 25 January 2018. https://web.archive.org/web/20180125134455/http://www.tvmcitypolice.gov.in/thiruvananthapuram-city-police/about-us/governance। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.
↑ "Work study report on Police Department" (PDF). Government of Kerala. Archived from the original on 30 December 2020. https://web.archive.org/web/20201230043540/https://kerala.gov.in//documents/10180/3328a672-d76d-4d76-b1aa-f407edaa3662। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.
↑ "Prisons Headquarters Poojappura". Government of India, Ministry of Communications and Information TechnologyKerala prisons and correctional services. http://www.keralaprisons.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=74। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.
↑ "Southern Air Command Introduction". Indian Air ForceOfficial Home Page of Indian Air Force. http://indianairforce.nic.in/show_command.php?pg_id=32&page_type=command&comm_id=5। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.
↑ "Schoolchildren get a 'Command'ing view". The New Indian Express. 20 January 2018. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2018/jan/20/schoolchildren-get-a-commanding-view-1759300.html.
↑ "Armed Police Head Quarter". State Police Computer Centre, SCRB, Thiruvananthapuram.Kerala Police. http://www.keralapolice.org/wings/armed-police/armed-police-head-quarter। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.
↑ G, Ananthakrishnan (22 July 2012). "CRPF religion head count". The Telegraph. https://www.telegraphindia.com/1120722/jsp/frontpage/story_15758048.jsp.
↑ "Up-close look at military weapons". The Hindu. 17 August 2016. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/Up-close-look-at-military-weapons/article14574294.ece.
↑ "UAE Consulate Thiruvananthapuram Kerala". Consulate of United Arab Emirates. Archived from the original on 25 January 2018. https://web.archive.org/web/20180125134447/http://uaeconsulate-kerala.com/demo/about-consulate.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.
↑ "Consulate of Maldives". NetindiaConsulate of Maldives in Thiruvananthapuram. https://www.consulateofmaldives.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018. ^{[সংযোগবিহীন উৎস]}
↑ "Honorary Consul of Sri Lanka". Consulate of Sri Lanka in Kerala. Archived from the original on 25 January 2018. https://web.archive.org/web/20180125074607/http://slhckerala.org/contactus.php। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.
↑ "City needs special zone for diplomatic missions". The Hindu. 7 December 2016. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/City-needs-special-zone-for-diplomatic-missions/article16771608.ece.
↑ "Thiruvananthapuram Water Supply". Municipal Corporation of ThiruvananthapuramThiruvananthapuram Smart City. Archived from the original on 7 October 2018. https://web.archive.org/web/20181007082049/http://www.tvmcity.in/water-supply। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.
↑ "Renovation on at KWA pumping stations". The Hindu. 25 March 2014. http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/renovation-on-at-kwa-pumping-stations/article5829060.ece.
↑ "Wellington Water Works an example of far-sightedness". The Hindu. 31 March 2010. http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/lsquoWellington-Water-Works-an-example-of-far-sightednessrsquo/article16654463.ece.
↑ B. Nair, Rajesh (31 August 2013). "Sludge disposal poses a hurdle at Muttathara sewage treatment plant". The Hindu. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/sludge-disposal-poses-a-hurdle-at-muttathara-sewage-treatment-plant/article5078955.ece.
↑ "Waste water Management". C-DITSmartcity Thiruvananthapuram. Archived from the original on 20 January 2018. https://web.archive.org/web/20180120160503/http://www.tvmcity.in/waste-water-mgmt। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.
↑ "Sewerage Scheme (Thiruvananthapuram) Phase – I". Department of Economic Affairs, Ministry of Finance, Government of India. https://infrastructureindia.gov.in/view-project?p_p_id=viewproject_WAR_Projectportlet&p_p_lifecycle=0&p_p_col_id=column-1&p_p_col_count=1&_viewproject_WAR_Projectportlet_jspPage=%2Fhtml%2Fviewproject%2Fview.jsp&_viewproject_WAR_Projectportlet_ppp=Government+Infrastructure+Projects+%28Traditional+Procurement%29&_viewproject_WAR_Projectportlet_projectId=15303&_viewproject_WAR_Projectportlet_currURL=%2Fprojects-list-by-sector%3Fp_p_id%3Dprojectlistbysector_WAR_Projectportlet%26p_p_lifecycle%3D0%26p_p_state%3Dnormal%26p_p_mode%3Dview%26p_p_col_id%3Dcolumn-1%26p_p_col_count%3D1%26_projectlistbysector_WAR_Projectportlet_jspPage%3D%252Fhtml%252Fprojectlistbysector%252Fview.jsp%26_projectlistbysector_WAR_Projectportlet_hdSubsectorList%3D%26_projectlistbysector_WAR_Projectportlet_keywords%3D%26_projectlistbysector_WAR_Projectportlet_advancedSearch%3Dfalse%26_projectlistbysector_WAR_Projectportlet_andOperator%3Dtrue%26_projectlistbysector_WAR_Projectportlet_orderByCol%3DprojectName%26_projectlistbysector_WAR_Projectportlet_orderByType%3Dasc%26_projectlistbysector_WAR_Projectportlet_resetCur%3Dfalse%26_projectlistbysector_WAR_Projectportlet_delta%3D75। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.
↑ "KSEB commissions substation". The Times of India. 25 July 2015. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/kseb-commissions-substation/articleshow/59745307.cms.
↑ "Trivandrum to get modern fire fighting equipment for faster aid". The New Indian Express. 22 July 2017. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/jul/22/trivandrum-to-get-modern-fire-fighting-equipment-for-faster-aid-1631875.html.
↑ "Thiruvananthapuram economy". C-DIT Government of KeralaSmart City Thiruvananthapuram. Archived from the original on 11 November 2017. https://web.archive.org/web/20171111221337/http://www.tvmcity.in/economy। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 March 2018.
1 2 3 4 5 "Kerala Economic Review". Kerala State Planning BoardGovernment of Kerala. Archived from the original on 20 July 2020. https://web.archive.org/web/20200720141140/https://kerala.gov.in/documents/10180/ad430667-ade5-4c62-8cb8-a89d27d396f1। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 March 2018.
↑ "AlphaWise City Vibrancy Index: A Guide to India's Urbanization". Morgan Stanley. পৃষ্ঠা: 7. Archived from the original on 22 November 2011. https://web.archive.org/web/20111122084247/http://xa.yimg.com/kq/groups/1090352/898699386/name/City_MS.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 March 2018.
↑ "Vikram Sarabhai Space Centre (VSSC)". Department of Space, Government of IndiaIndian Space Research Organisation. Archived from the original on 2 June 2019. https://web.archive.org/web/20190602202050/https://www.isro.gov.in/about-isro/vikram-sarabhai-space-centre-vssc। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 March 2018.
↑ "ISRO Centres". Department of Space, Government of IndiaIndian Space Research Organisation. Archived from the original on 29 January 2018. https://web.archive.org/web/20180129043646/https://www.isro.gov.in/about-isro/isro-centres। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 March 2018.
↑ Chandran, Cynthia (22 December 2017). "Central Industrial Security Force to take over BrahMos security". Deccan Chronicle. https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/221217/central-industrial-security-force-to-take-over-brahmos-security.html.
↑ "Kunhalikutty to lay foundation stone for Technopark tomorrow". Technopark. 24 February 2016. Archived from the original on 4 April 2023. https://web.archive.org/web/20230404165537/https://www.technopark.org/news?id=305.
1 2 "Companies in Technopark". Technopark. Archived from the original on 27 February 2018. https://web.archive.org/web/20180227035018/http://technopark.org/company-a-z-listing। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 March 2018.
↑ "Technopark becomes largest IT park in the country". Economic Times. 17 January 2014. https://economictimes.indiatimes.com/tech/ites/technopark-becomes-largest-it-park-in-the-country/articleshow/28958104.cms.
↑ "Kinfra Parks". Government of KeralaKerala Industrial Infrastructure Development Corporation. http://kinfra.org/parks। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 March 2018.
↑ "Film city plan on fast track". The Hindu. 26 January 2018. http://www.thehindu.com/news/national/kerala/film-city-plan-on-fast-track/article22526150.ece.
↑ "Boost for Life Sciences Park development". The Hindu. 6 November 2017. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/boost-for-life-sciences-park-development/article19988996.ece.
↑ S, Unnikrishnan (1 February 2018). "Technopark: Riding smoothly into the future". The New Indian Express. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2018/feb/01/technopark-riding-smoothly-into-the-future-1766890.html.
↑ "Tourism statistics 2007". Tourism Department, Kerala. http://www.keralatourism.org/tourismstatistics/Microsoft%20Word%20-%20Tourist_statistics_for_Internet.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 8 May 2008.
1 2 Radhakrishnan, S Anil (7 February 2018). "Good news for tourism sector". The Hindu. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/good-news-for-tourism-sector/article22669673.ece.
↑ "Destination wise foreign tourist visits". Kerala Tourism. http://www.keralatourism.org/destination-wise-foreign-2010.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 4 August 2016.
↑ "Brainstorming for sustainable tourism". The New Indian Express. 27 September 2017. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/sep/27/brainstorming-for-sustainable-tourism-1663732.html.
↑ Saikiran, KP (7 August 2017). "Realty sees a surge in Kerala". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/realty-sees-a-surge-in-kerala/articleshow/59950656.cms.
↑ "Union Minister Shri Sarbananda Sonowal receives First Mother Ship at Vizhinjam - India's first deep water Container Transhipment Port". Pib.gov.in. https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2032811। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-20.
↑ "Vallarpadam Port loses out to Colombo on smaller draft, higher charges". Hellenic Shipping News. Archived from the original on 2 March 2018. https://web.archive.org/web/20180302050249/https://www.hellenicshippingnews.com/vallarpadam-port-loses-out-to-colombo-on-smaller-draft-higher-charges-2/.
↑ "A Kerala Port with Adani. Why That's a Good Thing". NDTV. https://www.ndtv.com/opinion/a-kerala-port-with-adani-why-thats-a-good-thing-780831.
↑ "Sailing ahead". The New Indian Express. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/jun/01/sailing-ahead-1611400.html.
↑ The Hindu (2020), "New unit to manage growth corridor project"
↑ The New Indian Express (2023), "Outer Area Growth Corridor: Eight economic clusters proposed in Thiruvananthapuram"
↑ Wikipedia: Outer Ring Road, Thiruvananthapuram
↑ "5 best beach destinations in Kerala for sun, sand, and serenity". The Times of India. ISSN 0971-8257. https://timesofindia.indiatimes.com/travel/destinations/5-best-beach-destinations-in-kerala-for-sun-sand-and-serenity/photostory/112710340.cms?picid=112710457.
↑ "Timeless built heritage". The Hindu. 11 June 2011. http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/timeless-built-heritage/article2094594.ece.
↑ "Agasthyamala". United Nations Educational, Scientific and Cultural OrganizationUNESCO. http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/ecological-sciences/biosphere-reserves/asia-and-the-pacific/india/agasthyamala/। আহৰণ কৰা হৈছে: 28 March 2018.
↑ "The Evergreen City of India". Outlook India. 17 May 2017. Archived from the original on 17 May 2017. https://web.archive.org/web/20170517191347/http://www.outlookindia.com/outlookmoney/invest/the-evergreen-city-of-india-1644/.
↑ "The Monarch musician". The Hindu. 27 December 2013. http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/the-monarch-musician/article5504087.ece.
↑ "Raja Ravi Varma: The father of Modern Indian Art". India Today. 28 April 2017. https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/raja-ravi-varma-320621-2016-04-29। আহৰণ কৰা হৈছে: 7 December 2017.
↑ India, Office of the Registrar General; Narayanan, Krishnaswamy (1973). Census of India, 1971: Series 9: Kerala, Part 6, Issue 1. প্ৰকাশক University of Michigan: Manager of Publications – India. পৃষ্ঠা. 21. https://books.google.com/books?id=k8EXAAAAMAAJ.
↑ "Ulloor S. Parameswara Iyer" (ml ভাষাত). Kerala Sahitya AkademiKerala Sahitya Akademi website. http://www.keralasahityaakademi.org/sp/Writers/Profiles/Ulloor/Html/Ulloorgraphy.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 7 December 2017.
↑ Talk of the Town. Penguin Books India, 2008. 2008. পৃষ্ঠা. 130. ISBN 9780143330134. https://books.google.com/books?id=Az1XFhjzmUwC.
↑ "Thiruvananthapuram Hosts Kovalam Literary Fest". Kerala Tourism. https://www.keralatourism.org/news/kovalam-literary-fest/1869। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 December 2017.
↑ Keralalibrary (25 September 2017). "Kerala's 188 Years Old Library Is All Set To Become Blind-Friendly". Outlook Web Bureau. https://www.outlookindia.com/website/story/keralas-188-years-old-library-is-all-set-to-become-blind-friendly/302184.
↑ "Department of Library and Information Science". Kerala University. https://www.keralauniversity.ac.in/dept/deptHome.php?deptID=105। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 December 2017.
1 2 S. Nair, Achuthsankar (14 October 2015). "Music and Thiruvananthapuram". The Hindu. http://www.thehindu.com/features/metroplus/society/the-capital-city-as-a-hub-of-classical-music/article7761426.ece.
↑ K, Radhakrishnan (23 November 2016). My Odyssey: Memoirs of the Man behind the Mangalyaan Mission. Penguin UK. ISBN 9789385990380. https://books.google.com/books?id=WxtwDQAAQBAJ.
1 2 "Soorya festival set to begin today". The Hindu. 1 November 2016. Archived from the original on 13 December 2019. https://web.archive.org/web/20191213035817/https://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/Soorya-festival-set-to-begin-today/article14991116.ece.
↑ "111-day Surya festival begins today". The Times of India. 20 September 2017. https://indiatimes.com.
↑ Srivastava, Manoj (2017). Wide Angle: History of Indian Cinema. Notion Press. পৃষ্ঠা. 130. ISBN 9781946280480. https://books.google.com/books?id=18pBDwAAQBAJ.
↑ "J C Daniel". Archived from the original on 6 June 2009. https://web.archive.org/web/20090606225929/http://www.cinemaofmalayalam.net/jcdaniel.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 23 April 2015.
↑ Oommen, M. A.; Varkey Joseph, Kumbattu (1991). Economics of Indian Cinema. প্ৰকাশক University of California: Oxford & IBH Publishing Company. পৃষ্ঠা. 30. ISBN 978-81-204-0575-2. https://books.google.com/books?id=U-BkAAAAMAAJ.
↑ Amal (18 February 2016). "11 Festivals You Will Find Only in Trivandrum!". EnteCity.com. http://entecity.com/news/festivals-in-trivandrum/। আহৰণ কৰা হৈছে: 21 February 2017.
↑ Cheerath, Bhawani (7 December 2017). "IFFK 2017: A celebration of cinema from across the globe". The Hindu. http://www.thehindu.com/entertainment/movies/iffk-2017-a-cinematic-extravaganza/article21288507.ece.
↑ "The Capital of cinema". The Hindu (Baiju Chandran). 28 November 2013. http://www.thehindu.com/features/metroplus/the-capital-of-cinema/article5401273.ece.
↑ "A week-long theatre extravaganza in Kerala capital". The Indian Express. 22 September 2017. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/sep/21/a-week-long-theatre-extravaganza-in-kerala-capital-1660772.html.
↑ "Zoological Garden, Thiruvananthapuram". Department of Cultural Affairs, Government of KeralaKerala Culture. Archived from the original on 23 January 2018. https://web.archive.org/web/20180123072557/http://keralaculture.org/thiruvananthapuram-zoo/542। আহৰণ কৰা হৈছে: 22 January 2018.
↑ "A film on the life and work of Laurie Baker". Architectural Digest. 26 January 2017. https://www.architecturaldigest.in/content/film-life-work-laurie-baker/। আহৰণ কৰা হৈছে: 29 November 2017.
↑ Kumar, Aswin J (17 January 2018). "Review meeting of arrangements for Attukal pongala held". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/review-meeting-of-arrangements-for-attukal-pongala-held/articleshow/62543741.cms.
↑ "All set for beemapally uroos". The New Indian Express. 20 February 2017. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/feb/20/all-set-for-beemapally-uroos-1572772.html.
↑ "Vettucaud church festival from Friday". The Hindu. 10 November 2015. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/vettucaud-church-festival-from-friday/article7863783.ece.
↑ Ajai Prasanna, Laxmi (20 November 2013). "Sree Padmanabha Swamy temple fest begins". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Sree-Padmanabha-Swamy-temple-fest-begins/articleshow/26096472.cms.
↑ "Onam celebration from Sept.12". The Hindu. 22 September 2016. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/Onam-celebration-from-Sept.12/article14620306.ece.
↑ "Largest gathering of women". Guinness World Records. http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/largest-annual-gathering-of-women/। আহৰণ কৰা হৈছে: 29 November 2017.
↑ Mary Koshy, Sneha; Fernandes, Janaki (26 February 2013). "In Kerala, a festival that marks the world's largest gathering of women". https://www.ndtv.com/south/in-kerala-a-festival-that-marks-the-worlds-largest-gathering-of-women-514543.
↑ "FILCA int'l film fest from Friday". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/filca-intl-film-fest-from-friday/articleshow/61730445.cms.
↑ "Twice the fun". The Hindu. 29 November 2017. http://www.thehindu.com/entertainment/music/french-bands-colt-silvers-and-last-train-come-to-town/article21076113.ece.
↑ "Water Princess' to bring awareness on water conservation". The New Indian Express. 26 November 2017. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/nov/26/water-princess-to-bring-awareness-on-water-conservation-1711822.html.
↑ Nair, N.J. (8 September 2004). "Balaramapuram handlooms set for comeback". The Hindu (Chennai, India). Archived from the original on 2004-10-18. https://web.archive.org/web/20041018085424/http://www.hindu.com/2004/09/08/stories/2004090814080300.htm.
↑ "History of Handlooms". Institute of Handloom and Textile Technology. Archived from the original on 2006-07-15. https://web.archive.org/web/20060715044415/http://ihttkerala.org/history.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-08-19.
↑ "Pulamanthole Mooss Ayurveda Hospital". Pulamanthole Mooss Ayurveda Hospital. https://pulamantholemoosshospital.com/.
↑ "Complete Ayurvedic Unit – Medimall". Medimall. Archived from the original on 2026-04-25. https://web.archive.org/web/20260425003309/https://malappuram.medimall.in/department/view/25। আহৰণ কৰা হৈছে: 2026-07-30.
↑ "Onam in the royal household of erstwhile Travancore". The Hindu. 9 September 2016. https://www.thehindu.com/features/metroplus/A-royal-Onam-to-remember/article14630763.ece.
↑ "Sadya Trip: Thiruvananthapuram to Kasaragod". The New Indian Express. 3 September 2022. https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2022/Sep/03/sadya-trip-thiruvananthapuram-to-kasaragod-2494227.html.
↑ "The next fried chicken craze". BBC Travel. https://www.bbc.com/travel/article/20220803-the-next-fried-chicken-craze.
↑ "Vizhinjam in Thiruvananthapuram is seafood hub". The Hindu. 1 December 2022. https://www.thehindu.com/life-and-style/food/vizhinjam-in-thiruvananthapuram-is-seafood-hub/article66327846.ece.
↑ "Watch: How is the long-grained Travancore Biryani prepared?". The Hindu. 10 July 2023. https://www.thehindu.com/life-and-style/food/watch-how-is-the-long-grained-travancore-biryani-prepared/article67079750.ece.
↑ Poovar Shipyard Trivandrum. YouTube. Poovar Official. 15 June 2025. Retrieved 19 June 2025.
↑ Nagarajan, Saraswathy (27 June 2019). "How tapioca came to Travancore". The Hindu. https://www.thehindu.com/life-and-style/food/how-tapioca-came-to-travancore/article28181288.ece.
↑ UR, Arya (7 November 2017). "Authentic Kerala cuisine and ayurvedic massage bowl over Ind and NZ teams". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/authentic-kerala-cuisine-and-ayurvedic-massage-bowl-over-ind-and-nz-teams/articleshow/61532997.cms.
↑ Stott, David (10 April 2014). Kerala Footprint Focus Guide (illustrated সম্পাদনা). Footprint Travel Guides. পৃষ্ঠা. 41–43. ISBN 9781909268791.
↑ Sahadevan, Sajini (8 June 2017). "Meals on wheels". The Hindu. http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/meals-on-wheels/article18790841.ece.
↑ "Best Multi-Specialty Hospital in Trivandrum, Kerala". Kimshealth.org. https://www.kimshealth.org/trivandrum/.
↑ "NOORUL ISLAM COLLEGE OF DENTAL SCIENCES". Nicollegeofdentalscience.com. https://nicollegeofdentalscience.com/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.
↑ "Lords Hospital". Archived from the original on 2008-03-13. https://web.archive.org/web/20080313221818/http://www.lordshospital.org/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.
↑ "Thiruvananthapuram Medical College, Govt. of Kerala". https://tmc.kerala.gov.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.
↑ "Home". Svhmctvm.in. https://svhmctvm.in//.
↑ ^{[সংযোগবিহীন উৎস]}
↑ "Pankajakasthuri Ayurveda Medical College". https://www.pkamc.ac.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.
↑ "Dr. Somervell Memorial CSI Medical College & Hospital". Smcsimch.ac.in. https://www.smcsimch.ac.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.
↑ "Govt. Dental College, Thiruvananthapuram". Gdctvm.org. https://www.gdctvm.org/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.
↑ "Sree Gokulam Medical College". sgmc.in. https://sgmc.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.
↑ "Santhigiri Siddha Medical College – Siddha Hospital". Archived from the original on 2025-06-18. https://web.archive.org/web/20250618183106/https://ssmc.ac.in/santhigiri/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2026-07-30.
↑ "* * * * * Welcome to Ananthapuri Hospital Project * * * * *". https://www.ananthapurihospitals.com/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.
↑ "SP Fort Hospital :: Home". https://www.spfort.com/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.
↑ "Aster to open a 550-bed super-specialty hospital in Kerala's Capital, Trivandrum". Asterhospitals.in. https://www.asterhospitals.in/blogs-events-news/aster-open-550-bed-super-specialty-hospital-keralas-capital-trivandrum.
↑ "Trivandrum international medical centre". https://environmentclearance.nic.in/writereaddata/FormB/EC/FORM_1/09112016FJ0Q2A1WAnnexure_documentofForm1.pdf.
↑ "BEST HOSPITAL TRIVANDRUM IN CARDIOLOGY IVF INFERTILITY GYNECOLOGY EXECUTIVE CHECKUP.". Prshospital.com. https://www.prshospital.com/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.
↑ "Institute of Diabetes". Iidkerala.org. https://www.iidkerala.org/। আহৰণ কৰা হৈছে: 8 June 2026.
↑ "Private bus strike shows signs of failure". Kerala Kaumudi (19 February 2018). Archived from the original on 3 March 2018. https://web.archive.org/web/20180303154453/http://kaumudiglobal.com/innerpage1.php?newsid=103647.
↑ S, Anasooya (7 November 2017). "Thampanoor station is now a role model". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/thampanoor-station-is-now-a-role-model/articleshow/61540168.cms.
↑ Radhakrishnan, S.Anil (23 September 2016). "New bus shelter for East Fort". The Hindu. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/New-bus-shelter-for-East-Fort/article14000787.ece.
↑ "Pre-paid auto drivers oppose fee for parking". The Hindu. 17 July 2017. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/pre-paid-auto-drivers-oppose-fee-for-parking/article19290497.ece.
↑ "App-based taxi service at rly station from tomorrow". The Times of India. 10 December 2017. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/app-based-taxi-service-at-rly-station-from-tomorrow/articleshow/62013228.cms.
1 2 K, Krishnachand (22 August 2017). "New metro policy to affect Kazhakoootam-Kesavadasapuram stretch". The New Indian Express. Archived from the original on 5 March 2018. https://web.archive.org/web/20180305063832/http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/aug/21/new-metro-policy-to-affect-kazhakoootam-kesavadasapuram-stretch-1646324--1.html.
↑ "Trivandrum Metro Features". Government of KeralaKerala Rapid Transit Corporation Limited. Archived from the original on 13 February 2018. https://web.archive.org/web/20180213183927/http://krtl.in/trivandrum.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 3 March 2018.
↑ Service, Express News (2025-06-12). "Panel to finalise alignment of Thiruvananthapuram metro project" (en ভাষাত). The New Indian Express. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2025/Jun/12/panel-to-finalise-alignment-of-thiruvananthapuram-metro-project। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-08-11.
↑ "Mr Minister, prove charges or retract statement: TRDCL". 4 October 2017. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/mr-minister-prove-charges-or-retract-statement-trdcl/articleshow/60930916.cms.
1 2 "Thiruvananthapuram City Road Improvement Project to tackle congestion". World Highways. Archived from the original on 20 September 2017. https://web.archive.org/web/20170920160302/http://www.worldhighways.com/sections/irf/features/thiruvananthapuram-city-road-improvement-project-to-tackle-congestion/। আহৰণ কৰা হৈছে: 3 March 2018.
↑ "Thiruvananthapuram City Road Improvement". IL&FS. Archived from the original on 3 March 2018. https://web.archive.org/web/20180303183626/https://www.ilfsindia.com/our-work/transportation/thiruvananthapuram-city-road-improvement/। আহৰণ কৰা হৈছে: 3 March 2018.
↑ "2015 Global Road Achievement Awards Book of Winning Projects". IL&FS. https://www.ilfsindia.com/media/1341/trdcl_award.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 4 March 2018.
↑ "United Nations finds Kerala's road is a model". The Deccan Chronicle. 16 May 2016. https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/160516/united-nations-finds-kerala-s-road-is-a-model.html.
↑ "Thiruvananthapuram City Road Improvement Project – The UN Recognition for achieving sustainable development goals". TCRIPITNL International. Archived from the original on 5 March 2018. https://web.archive.org/web/20180305063343/http://www.itnlinternational.com/wp-content/uploads/2016/06/TCRIP-AT-UNECE-GENEVA-n.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 3 March 2018.
↑ "Case 25 India Road Sector Thiruvananthapuram City Improvement". United Nations Economic Commission for EuropeUNECE. https://www.unece.org/fileadmin/DAM/ceci/documents/2016/PPP/Forum_PPP-SDGs/Presentations/Case_25_India_Thiruvananthapuram_City_Improvement.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 3 March 2018.
↑ "Thiruvananthapuram is India's first city to win global sustainability award: Key success factors". The Times of India. ISSN 0971-8257. https://timesofindia.indiatimes.com/travel/travel-news/thiruvananthapuram-is-indias-first-city-to-win-global-sustainability-award-key-success-factors/articleshow/114971969.cms.
↑ Radhakrishnan, S. Anil (26 July 2017). "Soil testing for Kazhakuttam flyover begins". The Hindu. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/soil-testing-for-kazhakuttam-flyover-begins/article19360441.ece.
↑ Trivandrum to Aralvaimozhi (Map). 3 March 2018.
↑ "State Highways in Kerala". Government of KeralaKerala Public Works Department. Archived from the original on 20 October 2016. https://web.archive.org/web/20161020170455/http://keralapwd.gov.in/intranet/compRepository/mediagallery/PWD/sro161.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 19 July 2018.
↑ "Paid parking on M.G. Road from today". The Hindu. 6 November 2015. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/paid-parking-on-mg-road-from-today/article7849208.ece.
↑ Sathyendran, Nita (20 July 2017). "Ahead of the times". The Hindu. http://www.thehindu.com/society/ywca-trivandrum-celebrates-its-centenary/article19316560.ece.
↑ UR, Arya (5 May 2017). "Green spaces that are the breathing lungs of Trivandrum". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/green-spaces-that-are-the-breathing-lungs-of-trivandrum/articleshow/58516479.cms.
↑ "Thiruvananthapuram Division". Southern Railway. http://www.sr.indianrailways.gov.in/uploads/files/1370348346435-Thiruvananthapuram%20Division.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 4 March 2018.
↑ "Kochuveli railway terminal opened". The Hindu Business line. 30 March 2005. https://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/Kochuveli-railway-terminal-opened/article20272059.ece.
↑ "Thiruvananthapuram Central to be made a world-class station". The Hindu. 28 September 2016. http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/Thiruvananthapuram-Central-to-be-made-a-world-class-station/article14730334.ece.
↑ "Railway to give priority to Nemom terminal: Ashwani Lohani". The Times of India. 27 October 2017. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/railway-to-give-priority-to-nemom-terminal-ashwani-lohani/articleshow/61279808.cms.
↑ "Kerala celebrates 75th anniversary of civil aviation". The Hindu. 29 October 2010. http://www.thehindu.com/news/national/kerala/Kerala-celebrates-75th-anniversary-of-civil-aviation/article15796809.ece.
1 2 "Southern Air Command". Indian Air Force. http://indianairforce.nic.in/content/southern-air-command। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 March 2018.
↑ "Rajiv Gandhi Academy for Aviation Technology gets its wings back". The Times of India. 15 March 2017. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/aviation-academy-gets-its-wings-back/articleshow/57638475.cms.
↑ "Kerala celebrates 75th anniversary of civil aviation". The Hindu. 29 October 2010. http://www.thehindu.com/news/national/kerala/Kerala-celebrates-75th-anniversary-of-civil-aviation/article15796809.ece.
↑ "Rajiv Gandhi Academy for Aviation Technology gets its wings back". The Times of India. 15 March 2017. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/aviation-academy-gets-its-wings-back/articleshow/57638475.cms.
↑ "Cruise ship arrives at Vizhinjam port". The Hindu. 27 September 2016. http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/Cruise-ship-arrives-at-Vizhinjam-port/article14703558.ece.
↑ "Vizhinjam port operator plans cruise village, seeks 20 acres". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/vizhinjam-port-operator-plans-cruise-village-seeks-20-acres/articleshow/129231187.cms.
↑ "CM: Akkulam-Chettuva waterway will be extended to Vizhinjam port". The Economic Times. 27 February 2026. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/cm-akkulam-chettuva-waterway-will-be-extended-to-vizhinjam-port/articleshow/128823852.cms.
↑ Anilkumar, B S (4 October 2017). "A model for generations". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/a-model-for-generations/articleshow/60934565.cms.
↑ "No PSC postings in aided schools". 2 March 2017. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/no-psc-postings-in-aided-schools/articleshow/57421702.cms.
↑ "List of Schools". Government of KeralaGeneral Education Department. http://education.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=460&Itemid=143। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 March 2018.
1 2 "Selected Educational Statistics". Government of KeralaGeneral Education Department. http://education.kerala.gov.in/Downloads2011/Notifications/statitics/selected%20educational%20statistics%202010-11.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 March 2018.
↑ "National Achievement Survey". Government of IndiaNational Council of Educational Research and Training. http://www.ncert.nic.in/programmes/NAS/NAS.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 March 2018.
↑ "NCERT survey: Gaping holes visible in Kerala education system". The Times of India. 1 March 2018. https://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/ncert-survey-gaping-holes-visible-in-kerala-education-system/articleshow/63122119.cms.
↑ Pradeep Kumar, Kaavya (1 November 2014). "'Twin' fete at school to mark Kerala Piravi". The Hindu. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/twin-fete-at-school-to-mark-kerala-piravi/article6555133.ece.
↑ "A song for a better earth by 12,000 children". The Hindu. 23 May 2016. http://www.thehindu.com/sci-tech/energy-and-environment/a-song-for-a-better-earth-by-12000-children/article6086390.ece.
↑ "List of High schools in Thiruvananthapuram District". Government of KeralaGeneral Education Department. http://education.kerala.gov.in/Downloads2011/Notifications/statitics/hs/tvm.pdf.
↑ "About Institute". Department of Space, Govt. of IndiaIndian Institute of Space Science and Technology (IIST). 4 November 2014. Archived from the original on 22 July 2022. https://web.archive.org/web/20220722115615/https://www.iist.ac.in/aboutus/institute। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018.
↑ "About IIST". Indian Institute of Space Science and Technology. Archived from the original on 14 August 2011. https://web.archive.org/web/20110814133048/http://www.iist.ac.in/about-us/about-iist। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018.
↑ "Institutions of National Importance". Ministry of Human Resource Development (MHRD), Government of IndiaDepartment of Higher Education. http://mhrd.gov.in/institutions-national-importance। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 March 2018.
↑ "Welcome to Trivandrum Regional Centre". Indira Gandhi National Open University.Indira Gandhi National Open University Website. http://rctrivandrum.ignou.ac.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018.
↑ "SC nod to allocate Kerala's open prison land for BrahMos, SSB & forensic university". The New Indian Express. 3 December 2025. https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2025/Dec/03/sc-nod-to-allocate-keralas-open-prison-land-for-brahmos-ssb-forensic-university। আহৰণ কৰা হৈছে: 8 June 2026.
↑ "History of Medical College". Government of KeralaTrivandrum Medical College. Archived from the original on 6 March 2018. https://web.archive.org/web/20180306204312/http://www.tmc.kerala.gov.in/?q=content/nobis-tincidunt-utinam। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018.
↑ "Professional College list". Government of KeralaOffice of the commissioner for entrance examinations. Archived from the original on 5 July 2018. https://web.archive.org/web/20180705153420/http://cee.kerala.gov.in/collegelist/main/index.php। আহৰণ কৰা হৈছে: 19 July 2018.
↑ "About Government Law College, Thiruvananthapuram". GLCTGovernment Law College, Thiruvananthapuram. Archived from the original on 9 March 2018. https://web.archive.org/web/20180309054244/http://glctvpm.com/college/college_about.shtml। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018.
↑ "About Kerala Law Academy". Kerala Law AcademyKerala Law Academy Website. Archived from the original on 10 February 2018. https://web.archive.org/web/20180210121031/http://www.keralalawacademy.org/about.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018.
↑ "CET School of Management". Department of Business Administration, KeralaCET Management school. Archived from the original on 19 April 2018. https://web.archive.org/web/20180419195730/http://mba.cet.ac.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018.
↑ "About". ASBAsian School of Business. https://www.asb.ac.in/about-us। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018.
↑ "IMK". Kerala UniversityInstitute of Management in Kerala. http://www.imk.ac.in/abtus.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018. ^{[সংযোগবিহীন উৎস]}
1 2 "Kerala Technological University List of Affiliated Courses 2015–16". Government of KeralaAPJ Abdul Kalam Technological University. https://ktu.edu.in/data/Affiliated%20courses-WEBSITE%2027%20JULY%202015.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018.
↑ "About CET". CETCollege of Engineering, Trivandrum. http://www.cet.ac.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018.
↑ "Home". Government of KeralaUniversity College, Thiruvananthapuram. http://www.universitycollege.ac.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018.
↑ "Govt. College for Women, Our History". Government of KeralaGovernment college for Women, Thiruvananthapuram. Archived from the original on 9 March 2018. https://web.archive.org/web/20180309055806/http://www.gcwtvm.ac.in/the-college/our-history/। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018.
↑ "Profile, Kerala Institute of Tourism and Travel Studies, Education, Hospitality Industry, India". https://www.kittsedu.org/profile.php.
1 2 3 "Home | CTCRI - CENTRAL TUBER CROPS RESEARCH INSTITUTE". Ctcri.org. https://www.ctcri.org/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.
↑ "C-DAC: Centre for Development of Advanced Computing, India". Cdac.in. https://www.cdac.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.
↑ "Neyyar Wildlife Sanctuary, Thiruvananthapuram". Keralatourism.org. https://www.keralatourism.org/destination/neyyar-reservoir-thiruvananthapuram/240/.
↑ "IAV – Institute of Advanced Virology". https://iav.kerala.gov.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.
↑ "CSIR - National Institute For Interdisciplinary Science and Technology (NIIST)". Niist.res.in. https://www.niist.res.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.
↑ "List of colleges affiliated to the University of Kerala". Government of KeralaKerala University. https://www.keralauniversity.ac.in/downloads/list_of_affiliated_colleges.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018.
↑ "About". C-DITSwathi Thirunal College of Music. http://www.swathithirunal.in/rel_akademi.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018.
↑ Zachariah, Preeti (8 February 2018). "Carving space through art". The Hindu. http://www.thehindu.com/society/carving-space-through-art/article22678712.ece.
↑ "Regional Centres". Ministry of Youth Affairs and Sports, Government of IndiaSports Authority of India. Archived from the original on 15 November 2017. https://web.archive.org/web/20171115080952/http://sportsauthorityofindia.nic.in/index1.asp?ls_id=739। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018.
↑ "Indian Institute of Information Technology and Management – Kerala (IIITM-K)". Government of KeralaTechnopark. Archived from the original on 9 March 2018. https://web.archive.org/web/20180309054643/http://www.technopark.org/company-details?id=9948। আহৰণ কৰা হৈছে: 8 March 2018.
↑ "About us". National Institute of Speech and Hearing. http://www.nish.ac.in/about-us। আহৰণ কৰা হৈছে: 8 March 2018.
↑ "RGCB Profile". Gandhi Centre for Biotechnology (RGCB). http://rgcb.res.in/glance.php। আহৰণ কৰা হৈছে: 8 March 2018.
↑ "About Us". Government of KeralaCentre for Development of Imaging Technology (C-DIT). http://www.cdit.org/about-us। আহৰণ কৰা হৈছে: 19 July 2018.
↑ "An Overview". Centre for Development Studies (CDS). Archived from the original on 7 March 2018. https://web.archive.org/web/20180307202833/http://cds.edu/about-cds/an-overview/। আহৰণ কৰা হৈছে: 8 March 2018.
↑ "Corporate Profile". Ministry of Electronics and Information Technology, Government of IndiaCentre for Development of Advanced Computing (C-DAC). https://www.cdac.in/index.aspx?id=CorporateProfile। আহৰণ কৰা হৈছে: 8 March 2018.
↑ "Science festival at Kerala varsity". The Hindu. 14 February 2018. http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/varsity-to-open-its-doors-to-public/article22747411.ece.
↑ "University Rankings". Ministry of Human Resource Development, Government of IndiaNational Institutional Ranking Framework. Archived from the original on 26 July 2021. https://web.archive.org/web/20210726132630/https://www.nirfindia.org/2018/universityranking.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 25 May 2018.
↑ "Overall Ranking". Ministry of Human Resource Development, Government of IndiaNational Institutional Ranking Framework. Archived from the original on 8 March 2021. https://web.archive.org/web/20210308102901/https://www.nirfindia.org/2018/OverallRanking.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 25 May 2018.
↑ "Engineering Rankings". Ministry of Human Resource Development, Government of IndiaNational Institutional Ranking Framework. Archived from the original on 2 February 2019. https://web.archive.org/web/20190202230234/https://www.nirfindia.org/2018/EngineeringRanking.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 25 May 2018.
↑ "Architecture Rankings". Ministry of Human Resource Development, Government of IndiaNational Institutional Ranking Framework. Archived from the original on 7 April 2018. https://web.archive.org/web/20180407225333/https://www.nirfindia.org/2018/ArchitectureRanking.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 25 May 2018.
↑ "College Rankings". Ministry of Human Resource Development, Government of IndiaNational Institutional Ranking Framework. Archived from the original on 26 May 2018. https://web.archive.org/web/20180526041130/https://www.nirfindia.org/2018/CollegeRanking.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 25 May 2018.
↑ "University College joins the big league". The Hindu. 8 May 2018. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/university-college-joins-the-big-league/article23809815.ece.
1 2 "KSPACE". kspace.kerala.gov.in. https://kspace.kerala.gov.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.
↑ "ISRO Inertial Systems Unit (IISU)". https://www.isro.gov.in/IISU.html.
↑ "Indian Institute of Space Science and Technology (IIST)". https://www.isro.gov.in/ISRO_EN/iist.html#:~:text=Indian%20Institute%20of%20Space%20Science%20and%20Technology%20(IIST),,to%20meet%20the%20demands%20of%20Indian%20Space%20Programme.
↑ "KEL". https://kel.co.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.
↑ "Mission Critical Defence and Space Technology Partner". Hex20in. https://hex20.in/contact/। আহৰণ কৰা হৈছে: 8 June 2026. ^{[সংযোগবিহীন উৎস]}
↑ "Strava Technologies® PVT Ltd - India's leading Startup in Geospatial Industry". Stravatechnologies.in. https://stravatechnologies.in/our-company.
↑ "Welcome to Aero Precision". http://www.sa-aeroprecision.com/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-08-18.
↑ "Kortas Industries Pvt. Ltd. - Manufactures of Aerospace Hardware.". Kortasind.com. https://kortasind.com/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-08-18.
↑ "UAE consulate in kerala". https://www.mofa.gov.ae/en/missions/kerala.
↑ "Consulate General of Maldives in Thiruvananthapuram, India". https://embassies.info/ConsulateofMaldivesinThrivananathapuramIndia.
↑ "Newly appointed Honorary Consul of Sri Lanka in Thiruvananthapuram receives the Commission of Appointment". Archived from the original on 2025-04-15. https://web.archive.org/web/20250415043316/https://slhcindia.org/index.php?option=com_content&view=article&id=1142:newly-appointed-honorary-consul-of-sri-lanka-in-thiruvananthapuram-receives-the-commission-of-appointment&catid=50:demo-category&Itemid=1। আহৰণ কৰা হৈছে: 2026-07-31.
↑ "Archived copy". https://india.mid.ru/en/news/ratheesh_nair_honorary_consul_of_russia_in_trivandrum_kerala_continued_his_journey_along_afanasy_nik/.
↑ "German Honorary Consul in Thiruvananthapuram". https://india.diplo.de/in-en/ueber-uns/honorarkonsuln/1808878-1808878#:~:text=in%20Thiruvananthapuram%2C%20Kerala.-,Dr.,in%20matters%20related%20to%20Germany..
↑ "Doordarshan Kendra, Thiruvananthapuram". Prasar Bharathi, Government of IndiaDoordarshan Kendra Trivandrum. Archived from the original on 13 July 2017. https://web.archive.org/web/20170713223151/http://ddktvm.gov.in/index.php?option=com_content&task=view&id=15&Itemid=28। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 March 2018.
↑ Mohandas, Vandana (14 November 2017). "The world's his oyster". The Deccan Chronicles. https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/travel/141117/the-worlds-his-oyster.html.
1 2 3 উদ্ধৃতি ত্ৰুটি: অবৈধ <ref> টেগ; "medialist" নামৰ refৰ বাবে কোনো পাঠ্য প্ৰদান কৰা হোৱা নাই
↑ "Competition Commission orders probe against Star India". The Hindu. 30 December 2017. http://www.thehindu.com/news/national/kerala/competition-commission-orders-probe-against-star-india/article22331327.ece.
↑ Philip, Anil (5 March 2018). "DDK Trivandrum ends analogue terrestrial TV transmission". Kerala IT News. Archived from the original on 9 March 2018. https://web.archive.org/web/20180309131119/https://keralaitnews.com/6385/ddk-trivandrum-ends-analogue-terrestrial-tv-transmission-goes-digital.
↑ "BSNL launches IPTV in State". The Hindu. 12 March 2010. http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/BSNL-launches-IPTV-in-State/article16562478.ece.
↑ "South Zone Region Services". Prasar Bharati, Government of IndiaAll India Radio. http://allindiaradio.gov.in/Oppurtunities/Tenders/Documents/South%20Zone%20Regional%20Services%2016012018.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 March 2018.
↑ "About All India Radio Trivandrum". All India Radio, Trivandrum. Archived from the original on 17 April 2018. https://web.archive.org/web/20180417044523/http://www.airtvm.com/about.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 March 2018.
↑ "Vividh Bharati FM Service". Prasar Bharati, Government of IndiaAll India Radio. http://allindiaradio.gov.in/Oppurtunities/Tenders/Documents/VIVIDH%20BHARTI%2016012018.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 March 2018.
↑ "Ananthapuri FM looking for anchors". The Hindu. 23 March 2017. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/ananthapuri-fm-looking-for-anchors/article17591891.ece.
1 2 উদ্ধৃতি ত্ৰুটি: অবৈধ <ref> টেগ; "radiolist" নামৰ refৰ বাবে কোনো পাঠ্য প্ৰদান কৰা হোৱা নাই
↑ উদ্ধৃতি ত্ৰুটি: অবৈধ <ref> টেগ; "Club FM" নামৰ refৰ বাবে কোনো পাঠ্য প্ৰদান কৰা হোৱা নাই
↑ উদ্ধৃতি ত্ৰুটি: অবৈধ <ref> টেগ; "Radio Mirchi Thiruvananthapuram" নামৰ refৰ বাবে কোনো পাঠ্য প্ৰদান কৰা হোৱা নাই
↑ "Radio DC Thiruvananthapuram". Radio DC. http://radiodcfm.com/। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 March 2018. ^{[সংযোগবিহীন উৎস]}
↑ K, Krishnachand (6 November 2017). "Thiruvananthapuram all set for T20 international cricket match". The Times of India. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/nov/06/thiruvananthapuram-all-set-for-t20-international-cricket-match-1692992.html.
↑ "TVPM to host India-NZ T20 on November 7". Malayala Manorama. 3 August 2017. http://english.manoramaonline.com/sports/cricket/2017/08/03/kerala-thiruvananthapuram-host-india-nz-t20-november.html.
↑ "Contact us". KCAKerala Cricket Association. http://www.keralacricketassociation.com/। আহৰণ কৰা হৈছে: 10 March 2018.
↑ "University Stadium". ESPN cricinfo. http://www.espncricinfo.com/ci/content/ground/58479.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 28 March 2018.
↑ "St Xavier's College Ground, Thumba". ESPN cricinfo. http://www.espncricinfo.com/ci/content/ground/1053905.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 28 March 2018.
↑ "KCA Cricket Stadium – Mangalapuram". Kerala Cricket AssociationKCA Website. http://www.keralacricketassociation.com/kca-cricket-stadium-mangalapuram। আহৰণ কৰা হৈছে: 28 March 2018.
↑ "Medical College Ground Profile". Cricketarchive. https://cricketarchive.com/Archive/Grounds/14/1237.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 28 March 2018.
↑ "Vellyani Agricultural College Ground". ESPN cricinfo. http://www.espncricinfo.com/ci/content/ground/58481.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 28 March 2018.
↑ "Greenfield Stadium Touching New Heights". The New Indian Express. 12 June 2015. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2015/jun/12/greenfield-stadium-touching-new-heights-754477.html.
↑ Mohanarangan, Vinayakk (3 January 2016). "SAFF Cup final, as it happened: Chhetri the match-winner as India reclaim title from Afghans". Firstpost. http://www.firstpost.com/sports/saff-cup-final-india-vs-afghanistan-live-can-sunil-chhetri-and-co-halt-a-rampaging-afghan-side-2569120.html.
↑ Chandran, M.R. Praveen (29 March 2016). "Titanium football club to turn professional; plans to establish fan club". The Hindu. http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-sports/titanium-football-club-to-turn-professional-plans-to-establish-fan-club/article7533034.ece.
↑ Chandran, M.R. Praveen (11 February 2018). "Back in the game: Kerala Blasters and the second football revolution in Kerala". The Hindu. http://www.thehindu.com/news/national/kerala/back-in-the-game-football-in-kerala/article22716585.ece.
↑ "Chirag United holds Salgaocar". The Hindu. 3 December 2011. http://www.thehindu.com/sport/football/chirag-united-holds-salgaocar/article2684728.ece.
1 2 3 M, Athira (29 April 2016). "Come and play". The Hindu. http://www.thehindu.com/features/metroplus/check-out-worldclass-sporting-facilities-in-thiruvananthapuram/article8537094.ece.
↑ "Venues". 2015 National Games of India. http://www.kerala2015.com/kerala2015/venues/। আহৰণ কৰা হৈছে: 27 March 2018.
↑ "University Stadium". 35th National Games – Kerala 2015National Games Kerala 2015. http://www.kerala2015.com/venues/university-stadium/। আহৰণ কৰা হৈছে: 27 March 2018.
↑ "Albatros Pool - Indoor swimming pool". Yappe. 14 February 2026. https://yappe.in/kerala/thiruvananthapuram/albatros-pool/340963। আহৰণ কৰা হৈছে: 14 February 2026.
↑ V N, Aswin (8 December 2017). "First-ever midnight marathon in Kerala". The Hindu. http://www.thehindu.com/life-and-style/first-ever-midnight-marathon-in-kerala/article21310110.ece.
↑ "Trivandrum Marathon on December 9 midnight". The Times of India. 6 December 2017. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/trivandrum-marathon-on-december-9-midnight/articleshow/61937083.cms.
↑ "Run to raise funds for cancer treatment". The Times of India. 8 January 2018. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2018/jan/07/run-to-raise-funds-for-cancer-treatment-1747243.html.
↑ "Astra". Sports Kerala. Archived from the original on 28 March 2018. https://web.archive.org/web/20180328231642/http://www.sportskerala.org/astra। আহৰণ কৰা হৈছে: 28 March 2018.
↑ "Junior badminton league on July 30 at Greenfield". The New Indian Express. 25 July 2017. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/jul/25/junior-badminton-league-on-july-30-at-greenfield-1633002.html.
↑ "Kazhakootam Sainik School wins basketball tournament". The Times of India. 30 October 2017. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/oct/30/kazhakootam-sainik-school-wins-basketball-tournament-1686665.html.
↑ "Information of NSF". The National Rifle Association of India. http://www.thenrai.in/About_us.aspx?link=6। আহৰণ কৰা হৈছে: 27 March 2018.
↑ "National surfing contest begins at Kovalam". The Hindu Businessline. 3 May 2013. https://thehindu.com.
↑ "Kovalam Surf Club: No school, no surfing". Kovalam Surf Club. http://www.kovalamsurfclub.com/। আহৰণ কৰা হৈছে: 27 March 2018.
↑ "5 Exquisite Places for your Next Solo Trip to South India!". News 18. 2 March 2018. https://www.news18.com/news/indiwo/travel-indiwo-5-exquisite-places-for-your-next-solo-trip-to-south-india-1677007.html.
1 2 "History". Sports Authority of IndiaSAI Trivandrum Golf Club. Archived from the original on 27 March 2018. https://web.archive.org/web/20180327094911/http://saitrivandrumgolfclub.com/history/। আহৰণ কৰা হৈছে: 27 March 2018.
↑ "Talks ongoing over setting up integrated theatre commands: Vice Admiral". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/talks-ongoing-over-setting-up-integrated-theatre-commands-vice-admiral/articleshow/125725465.cms.
↑ "Lieutenant General a K Singh visits Pangode Military Station". 23 April 2024. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2024/Apr/23/lieutenant-general-a-k-singh-visits-pangode-military-station.
↑ "Navy to set up strategic centre in Thiruvananthapuram". The Times of India. 3 April 2018. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/navy-to-set-up-strategic-centre-in-state-capital/articleshow/63586827.cms.
↑ "Contact Us". Archived from the original on 5 May 2024. https://web.archive.org/web/20240505215741/https://www.bsf.gov.in/contact-us.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 30 March 2025.
↑ "Vinod Karthik is DIG, CRPF, Pallipuram". The Hindu. 15 July 2022. https://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/vinod-karthik-is-dig-crpf-pallipuram/article65644844.ece.
↑ "Coast Guard's berth at Vizhinjam by March-end". The Times of India. 6 February 2025. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/coast-guards-berth-at-vizhinjam-by-march-end/articleshow/117959382.cms.
↑ "Contact_us". Cisf.gov.in. https://www.cisf.gov.in/cisfeng/contact_us/.
↑ "Thiruvananthapuram set to witness major defence expansion". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/thiruvananthapuram-set-to-witness-major-defence-expansion/articleshow/125751334.cms.
↑ "State Industrial Security Force". Archived from the original on 2017-06-06. https://web.archive.org/web/20170606101758/http://www.sisf.keralapolice.gov.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.
↑ "Official Website of Kerala Police - State Police Head Quarter". Keralapolice.gov.in. https://keralapolice.gov.in/page/state-police-head-quarter.

অধিক পঢ়ক

The Indian encyclopaedia: biographical, historical, religious, administrative, ethnological, commercial and scientific. Archery-Banog, Volume 2. Genesis Publishing Pvt Ltd.. 2002. পৃষ্ঠা. 7063. ISBN 9788177552577. https://books.google.com/books?id=0Ukyp-gbtHcC&pg=PA7063.
Heritage of Kerala, Thiruvananthapuram. Information & Public Relations Department, Government of Kerala, 2008. 2008. https://books.google.com/books?id=r1Gudm1iW78C&q=thiruvananthapuram। আহৰণ কৰা হৈছে: 28 March 2018.

বহিঃসংযোগ

Thiruvananthapuram প্ৰবন্ধৰ বিষয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ ভগ্নী প্ৰকল্পসমূহত অধিক তথ্য চাব পাৰে:
	শব্দৰ অৰ্থ ৱিকিঅভিধানত
	চিত্ৰ আৰু মিডিয়া কমন্সত
	মাধ্যম আৰু কাৰ্যক্ৰম ৱিকিবিশ্ববিদ্যালয়ত
	বা-বাতৰি ৱিকিসংবাদত
	উক্তিৰ সংগ্ৰহ ৱিকিউক্তিত
	কিতাপ, লিখনি আদি ৱিকিউৎসত
	পাঠ্যপুথি ৱিকিগ্ৰন্থত

[citypop-1] "General Information". Government of KeralaThiruvananthapuram Municipal Corporation. https://tmc.lsgkerala.gov.in/index.php/en/general-information। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 February 2025.

[districtprofile-2] "About District". District Administration Thiruvananthapuram. https://trivandrum.nic.in/en/about-district/। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 February 2025.

[uapop-3] "A -4 TOWNS AND URBAN AGGLOMERATIONS CLASSIFIED BY POPULATION SIZE CLASS IN 2011". Government of IndiaCensus India. https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42876/download/46544/CLASS_I.xlsx। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 February 2025.

[4] "About District". https://trivandrum.nic.in/en/about-district/.

[5] "Discovering Thiruvananthapuram: A Blend of Culture, Nature, and Heritage". 13 January 2025. https://www.outlookmoney.com/retirement/spend/travel/discovering-thiruvananthapuram-a-blend-of-culture-nature-and-heritage.

[6] "About Vizhinjam International Seaport Limited (VISL)". https://vizhinjamport.in/visl/.

[7] "Discover Technopark: The Iconic IT Park in Trivandrum". https://technopark.in/discover-technopark-the-iconic-it-park-in-trivandrum.

[8] "Vikram Sarabhai Space Centre (VSSC)". https://www.isro.gov.in/VSSC.html.

[9] "Thiruvananthapuram's Rise as a Global Automotive Hub - Neo Science Hub". 5 September 2024. https://neosciencehub.com/thiruvananthapurams-rise-as-a-global-automotive-hub/.

[10] "BIO 360". Bio360.in. https://www.bio360.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-08-18.

[11] "Thiruvananthapuram Tourism". https://www.incredibleindia.gov.in/en/kerala/thiruvananthapuram.

[12] "Draft EIA Report for Vizhinjam Port (Phase III)". L&T, VISL, Government of KeralaVizhinjam Port Official Website. 15 June 2021. পৃষ্ঠা: 36. Archived from the original on 15 August 2024. https://web.archive.org/web/20240815184054/https://kspcb.kerala.gov.in/assets/uploads/widget/public_hearing_files/Vizhinjam_Port_(Phase_IIIII)_-Draft_EIA_Report.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 15 August 2024.

[13] "Environment compliance Report". VISIL, Government of KeralaAdani Ports. 2021-06-15. পৃষ্ঠা: 45. https://www.adaniports.com/-/media/Project/Ports/PortsAndTerminals/Vizhinjam-Port-Documents/Environment-Compliance-Report/Previous-Environment-Compliance-Report/Compliance-Report_VISL_Oct-2022-Mar-2023.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 2024-08-15.

[14] "Union Minister Shri Sarbananda Sonowal receives First Mother Ship at Vizhinjam- India's first deep water Container Transhipment Port". Pib.gov.in. https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2032811#:~:text=The%20Union%20Minister%20of%20Ports,port%20in%20Vizhinjam%2C%20Kerala%20today.

[15] Kapoor, Subodh (2002). The Indian encyclopaedia : biographical, historical, religious, administrative, ethnological, commercial and scientific. প্ৰকাশক New Delhi: Cosmo Publications. ISBN 8177552570. https://books.google.com/books?id=0Ukyp-gbtHcC.

[16] "Richest Hindu temple". Guinness World Records. https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/richest-hindu-temple.

[vizhis3-17] 1 2 3 4 5 Sreedhara Menon, A (2011). Kerala History and its Makers. D C Books. পৃষ্ঠা. 35. ISBN 9788126437825. https://books.google.com/books?id=wnAjqjhc1VcC। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 July 2018.

[history1-18] Boland-Crewe, Tara; Lea, David (2003) (en ভাষাত). The Territories and States of India. Routledge. ISBN 9781135356255. https://books.google.com/books?id=M2uPAgAAQBAJ.

[AHoT_162-19] 1 2 Shungoony Menon, P. (1878) (en ভাষাত) (pdf). A History of Travancore from the Earliest Times. প্ৰকাশক Madras: Higgin Botham & Co.. পৃষ্ঠা. 162–164. https://archive.org/details/ahistorytravanc00menogoog। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 May 2016.

[20] Abram, David; Edwards, Nick (2003). The Rough Guide to South India. Rough Guides. পৃষ্ঠা. 306. ISBN 9781843531036. https://books.google.com/books?id=sEhJBfbhTAAC। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 July 2018.

[21] Padmanabhan, N (2011) (English ভাষাত). Formation of Kerala Society and Culture. University Of Calicut, Distant Education. পৃষ্ঠা. 5.

[22] "Thiruvananthapuram: One of the South's Hottest IT Hubs-DQWeek". Dqweek.com. 23 April 2015. http://www.dqweek.com/thiruvananthapuram-one-of-the-souths-hottest-it-hubs/। আহৰণ কৰা হৈছে: 20 December 2017.

[23] Prasanna, Laxmi (23 November 2016). "With centres nod, foundation stone laid for KINFRA's second phase IT/ ITES Park in Thiruvananthapuram". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/With-centres-nod-foundation-stone-laid-for-KINFRAs-second-phase-IT/-ITES-Park-in-Thiruvananthapuram/articleshow/55586474.cms.

[24] "Thiruvananthapuram best Kerala city to live in: Times survey". The Times of India. http://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Thiruvananthapuram-best-Kerala-city-to-live-in-Times-survey/articleshow/11703099.cms.

[India_Today_survey-25] "India's Best Cities: Winners and Why they made it". India Today. 22 February 2013. https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20130304-india-best-cities-winners-and-why-they-made-it-survey-762219-1999-11-29.

[Best_Indian_City-26] "Thiruvananthapuram is the best city in India:Survey". The New Indian Express. 2 March 2017. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/mar/02/thiruvananthapuram-is-the-best-city-in-india-survey-1576345.html#:~:text=THIRUVANANTHAPURAM%3A%20Thiruvananthapuram%20retained%20its%20title,on%20a%20scale%20of%2010..

[Best_Governed_City-27] "Delhi, Mumbai not the best in urban governance, Thiruvananthapuram first". Hindusthan Times (HT Media Limited). 28 February 2017. http://www.hindustantimes.com/india-news/delhi-mumbai-not-the-best-in-urban-governance-thiruvananthapuram-ranked-first/story-6zSWlfeb9eE66mOOEgfPwO.html.

[Meaning_of_name-28] "About Thiruvananthapuram". Thiruvananthapuram Municipal Corporation. Archived from the original on 18 September 2010. https://web.archive.org/web/20100918085703/http://www.corporationoftrivandrum.org/index.php?option=com_content&view=article&id=158&Itemid=11। আহৰণ কৰা হৈছে: 29 October 2010.

[29] "Swati manuscripts found". The Hindu. http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/swati-manuscripts-found/article1836941.ece. ^{[সংযোগবিহীন উৎস]}

[30] Balid, Vivek; Chatterji, Miabi; Reddy, Sujani; Vimalassery, Manu (2013). The sun never sets : South Asian migrants in an age of U.S. power. প্ৰকাশক New York: NYU Press. পৃষ্ঠা. 122. ISBN 978-0814786437.

[31] De Beth Hillel, David (1832). Travels (Madras publication).

[32] Lord, James Henry (1977). The Jews in India and the Far East; Greenwood Press Reprint; আই.এচ.বি.এন. 0-8371-2615-0.

[33] The Business Directory, Kerala. National Publishers. 1972. পৃষ্ঠা. 45.

[34] The March of India, Volume 15, Issues 1–9. Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting. 1963. https://books.google.com/books?id=AUD24pMsKvYC.

[Ancient_Trade_in_Thiruvananthapuram-35] "Ancient Trade in Thiruvananthapuram". About Thiruvananthapuram. Technopark Kerala. Archived from the original on 3 October 2006. https://web.archive.org/web/20061003090427/http://www.technopark.org/abttvm01.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 17 October 2006.

[36] KA Nilakanta Sastri

[37] Woodcock, George (1967). Kerala: a portrait of the Malabar coast. Faber & Faber. পৃষ্ঠা. 65. https://archive.org/details/keralaportraitof0000wood। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 June 2018.

[vizhis-38] Mathew, K S (2016). Imperial Rome, Indian Ocean Regions and Muziris: New Perspectives on Maritime Trade. Taylor & Francis. পৃষ্ঠা. 27. ISBN 978-1351997522. https://books.google.com/books?id=8iUlDwAAQBAJ। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 July 2018.

[39] Nayar, K Balachandran (1974). In Quest of Kerala: Geography, places of interest, political history, social history, literature. Accent Publications. পৃষ্ঠা. 26. https://books.google.com/books?id=EXIeAAAAMAAJ। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 July 2018.

[vizhis1-40] Babu George, Sarath (27 July 2015). "Vizhinjam in historical perspective". The Hindu. https://www.thehindu.com/news/national/kerala/vizhinjam-in-historical-perspective/article7468781.ece.

[vizhis2-41] Mahadevan, G (6 May 2014). "Shedding light on Vizhinjam's golden past". The Hindu. https://www.thehindu.com/news/national/kerala/shedding-light-on-vizhinjams-golden-past/article5981994.ece.

[42] Proceedings – Indian History Congress. Indian History Congress. 1987. পৃষ্ঠা. 187. https://books.google.com/books?id=POltAAAAMAAJ। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 July 2018.

[kanthalloor-43] Haridas, Aathira (17 April 2018). "Chronicles of Kanthalloor Sala which got lost in the mists of time". The Times of India. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2018/apr/17/chronicles-of-kanthalloor-sala-which-got-lost-in-the-mists-of-time-1802832.html.

[44] Roy, Kaushik (2015). Military Manpower, Armies and Warfare in South Asia. Routledge. ISBN 9781317321279. https://books.google.com/books?id=GpNECgAAQBAJ। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 July 2018.

[askh-45] 1 2 3 4 Sreedhara Menon, A. (2007). A Survey of Kerala History (2007 সম্পাদনা). প্ৰকাশক Kottayam: DC Books. ISBN 9788126415786. https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history.

[46] Travancore State Manual

[47] "(PDF) Royal Titles, Epithets and Kingship: An Archaeological Analysis into the Epigraphical Records of Venad Kings". Researchgate.net. https://www.researchgate.net/publication/360725777। আহৰণ কৰা হৈছে: 8 June 2026.

[district_history-48] "History". National Informatics Centre, Ministry of Electronics & Information Technology, Government of IndiaDistrict Administration Thiruvananthapuram. https://trivandrum.gov.in/history/। আহৰণ কৰা হৈছে: 19 July 2018.

[Online._Encyclopædia_Britannica_Inc_2013-49] Thiruvananthapuram সম্পৰ্কে লিখা তথ্য এনচাইক্লপেডিয়া ব্ৰিটেনিকাত পঢ়ক

[Gauri_Lakshmi_Bayi_1998_152–168-50] Gauri Lakshmi Bayi, Aswathi Thirunal (1998). Sreepadmanabhaswami Kshetram. প্ৰকাশক Thiruvananthapuram: The State Institute Of Languages. পৃষ্ঠা. 152–168. ISBN 978-81-7638-028-7.

[History_of_Thiruvananthapuram-51] "About Corporation". Govt. of Kerala. Archived from the original on 2 May 2017. https://web.archive.org/web/20170502105139/http://www.corporationoftrivandrum.in/about-corporation। আহৰণ কৰা হৈছে: 17 May 2017.

[52] "History of legislative bodies in Kerala-- Sri Mulam Popular Assembly". Keralaassembly. http://keralaassembly.org/history/popular.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 17 May 2017.

[Kowdiar-53] "Kowdiar palace". About Kowdiar palace. Zonkerala. http://www.zonkerala.com/tourism/Kowdiar-Palace-9.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 25 June 2010.

[ThiruvananthapuramHistoryIntro-54] "Thiruvananthapuram Municipal Corporation". Thiruvananthapuram Municipal Corporation Introduction. Thiruvananthapuram Corporation, Government of Kerala. Archived from the original on 16 September 2010. https://web.archive.org/web/20100916043822/http://www.corporationoftrivandrum.org/। আহৰণ কৰা হৈছে: 3 January 2011.

[University_of_Kerala_History-55] "A Brief History of the University". University of Kerala. Archived from the original on 6 July 2017. https://web.archive.org/web/20170706145029/http://www.keralauniversity.ac.in/history। আহৰণ কৰা হৈছে: 17 May 2017.

[56] West Bengal National University of Juridical Sciences (2002). Criminal Justice India Series: Kerala, 2001. Allied Publishers. পৃষ্ঠা. 5. ISBN 978-81-7764-391-6. https://books.google.com/books?id=_2r8cLTkmA8C&pg=PA5.

[57] "The Movement for a United (Aikya) Kerala". Information & Public Relations Department, Kerala State IT Mission (KSITM), Government of KeralaState Portal of Kerala. Archived from the original on 14 August 2020. https://web.archive.org/web/20200814232501/https://kerala.gov.in/web/guest/united-kerala। আহৰণ কৰা হৈছে: 19 July 2018.

[VSSC_Thiruvananthapuram-58] "VSSC Thiruvananthapuram". Indian Space Research Organisation. http://www.isro.org/centers/cen_vssc.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 23 May 2006.

[Technopark_Thiruvananthapuram-59] "First IT Park in Kerala". Kerala State IT Mission. http://www.keralaitmission.org। আহৰণ কৰা হৈছে: 25 August 2006.

[60] The digital challenge: information technology in the development context. S. Krishna, Shirin Madon by Ashgate Publishing, Ltd.. 2003. পৃষ্ঠা. 350. ISBN 9780754634454. https://books.google.com/books?id=GVhMzNSMsLYC&pg=PA350.

[61] "Technopark bags high CRISIL rating" (en-IN ভাষাত). The Hindu. 2020-07-29. ISSN 0971-751X. https://www.thehindu.com/news/national/kerala/technopark-bags-high-crisil-rating/article32225885.ece.

[62] David Abram; Rough Guides (Firm); Nick Edwards (2005). The Rough Guide to South India. Rough Guides. পৃষ্ঠা. 261. ISBN 978-1-84353-103-6. https://books.google.com/books?id=sEhJBfbhTAAC&pg=PA306.

[63] "Thiruvananthapuram, India Page". Falling Rain Genomics, Inc. http://www.fallingrain.com/world/IN/13/Thiruvananthapuram.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 19 March 2008.

[64] "Rainfall Stations in India". Indian Institute of Tropical Meteorology (Pune). Archived from the original on 16 January 2009. https://web.archive.org/web/20090116190118/http://envis.tropmet.res.in/rainfall_stations.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 18 June 2010.

[65] Geological Survey of India. Seismic zoning map of India (Map). Archived from the original on 15 May 2013. https://web.archive.org/web/20130515004653/http://www.portal.gsi.gov.in/images/GSIimages/PT_zonation.jpg। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 July 2010.

[66] Kapoor, Subodh (2002). The Indian encyclopaedia : biographical, historical, religious, administrative, ethnological, commercial and scientific (1st সম্পাদনা). Cosmo Publications. পৃষ্ঠা. 318. ISBN 9788177552577.

[67] "Soil types in Kerala". Kerala Agriculture. Archived from the original on 20 January 2017. https://web.archive.org/web/20170120113114/http://www.keralaagriculture.gov.in/htmle/soils/soiltypesdw.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 17 May 2017.

[citygi-68] 1 2 3 4 "Thiruvananthapuram Corporation General Information". Corporation of Thiruvananthapuram. Archived from the original on 30 December 2020. https://web.archive.org/web/20201230094333/http://www.corporationoftrivandrum.in/general-information-0। আহৰণ কৰা হৈছে: 30 July 2026.

[ListofUA-69] "List of Urban Agglomerations of 2011 Census". Government of Kerala. Archived from the original on 30 December 2020. https://web.archive.org/web/20201230044541/https://kerala.gov.in/documents/10180/622777/urban। আহৰণ কৰা হৈছে: 17 May 2017.

[Air_Command-70] "Southern Air Command Introduction". Southern Air Command. http://indianairforce.nic.in/show_command.php?pg_id=32&page_type=command&comm_id=5। আহৰণ কৰা হৈছে: 17 May 2017.

[Thiruvananthapuram_Weather-71] "Thiruvananthapuram Climate". Weatherbase. Archived from the original on 30 December 2020. https://web.archive.org/web/20201230112740/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=017334&refer=। আহৰণ কৰা হৈছে: 25 August 2006.

[IMDextremes-72] 1 2 উদ্ধৃতি ত্ৰুটি: অবৈধ <ref> টেগ; "IMDextremes" নামৰ refৰ বাবে কোনো পাঠ্য প্ৰদান কৰা হোৱা নাই

[TCC1-73] "Normals Data: Thiruvananthapuram – India Latitude: 8.48°N Longitude: 76.95°E Height: 60 (m)". Japan Meteorological Agency. https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43371। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 December 2022.

[Weather_Atlas-74] "Climate and monthly weather forecast Thiruvananthapuram, India". Weather Atlas. https://www.weather-atlas.com/en/india/thiruvananthapuram-climate। আহৰণ কৰা হৈছে: 13 June 2022. ^{[সংযোগবিহীন উৎস]}

[75] "Climatological Tables of Observatories in India 1991-2020". ভাৰত বতৰ বিজ্ঞান বিভাগ. https://imdpune.gov.in/library/public/Climatological%20Tables%201991-2020.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: April 8, 2024.

[census2011-76] "Population by Religious Community". Census of India. http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 28 March 2018.

[UApop-77] উদ্ধৃতি ত্ৰুটি: অবৈধ <ref> টেগ; "UApop" নামৰ refৰ বাবে কোনো পাঠ্য প্ৰদান কৰা হোৱা নাই

[Citycenpop-78] "Provisional Population Totals, Census of India 2011". Census of India. http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 December 2017.

[censusindliter-79] "Population census 2011". Census of India 2011, Government of India. http://www.census2011.co.in। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 December 2011.

[CityCensus-80] 1 2 "Thiruvananthapuram City Census 2011 data". Census2011. http://www.census2011.co.in/census/city/462-thiruvananthapuram.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 December 2017.

[81] "Govt sets deadline for switch to Malayalam". The Times of India. 2023-12-10. ISSN 0971-8257. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/government-sets-deadline-for-switch-to-malayalam-thiruvananthapuram/articleshow/105871691.cms.

[Urban_poor_in_Thiruvananthapuram-82] "Study of urban poor in TMC area". JNNURM. Archived from the original on 27 January 2011. https://web.archive.org/web/20110127220331/http://jnnurm.nic.in/nurmudweb/toolkit/Trivanthapuram/5PartCD.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 November 2010.

[83] "Migrants assured of safety". The Hindu. 11 October 2017. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/collector-assures-migrants-of-camaraderie/article19840707.ece.

[citad-84] "Administration". Thiruvananthapuram Corporation. Archived from the original on 25 January 2018. https://web.archive.org/web/20180125134552/http://www.corporationoftrivandrum.in/administration। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.

[orgst-85] 1 2 "Institutional Setup of Corporation of Thiruvananthapuram". Information Kerala MissionThiruvananthapuram Corporation. Archived from the original on 10 January 2018. https://web.archive.org/web/20180110115420/http://www.corporationoftrivandrum.in/organisational-structure। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.

[orgstruc-86] "Organisation Structure". Thiruvananthapuram Corporation. Archived from the original on 24 January 2018. https://web.archive.org/web/20180124171252/http://www.corporationoftrivandrum.in/sites/default/files/TMC%20-%20Organization%20Structure.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.

[87] "Zonal Operations". Information Kerala MissionThiruvananthapuram Corporation. Archived from the original on 11 November 2017. https://web.archive.org/web/20171111002432/http://www.corporationoftrivandrum.in/zonal-operations। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.

[88] "About Thiruvananthapuram Development Authority". Information Kerala MissionThiruvananthapuram Development Authority. Archived from the original on 25 January 2018. https://web.archive.org/web/20180125074631/http://www.trida.kerala.gov.in/about-us। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.

[89] "Constituencies". Information Kerala MissionCorporation of Trivandrum. Archived from the original on 25 January 2018. https://web.archive.org/web/20180125134616/http://www.corporationoftrivandrum.in/constituencies। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.

[90] "Thiruvananthapuram Municipal Corporation Finance". CityFinance Portal, Ministry of Housing and Urban Affairs. https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/thiruvananthapuram। আহৰণ কৰা হৈছে: 17 March 2026.

[poli-91] "Governance of District Police, Thiruvananthapuram City". State Police Computer CentreDistrict Police Office, Thiruvananthapuram City. Archived from the original on 25 January 2018. https://web.archive.org/web/20180125134455/http://www.tvmcitypolice.gov.in/thiruvananthapuram-city-police/about-us/governance। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.

[kerpol-92] "Work study report on Police Department" (PDF). Government of Kerala. Archived from the original on 30 December 2020. https://web.archive.org/web/20201230043540/https://kerala.gov.in//documents/10180/3328a672-d76d-4d76-b1aa-f407edaa3662। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.

[93] "Prisons Headquarters Poojappura". Government of India, Ministry of Communications and Information TechnologyKerala prisons and correctional services. http://www.keralaprisons.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=74। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.

[SAC-94] "Southern Air Command Introduction". Indian Air ForceOfficial Home Page of Indian Air Force. http://indianairforce.nic.in/show_command.php?pg_id=32&page_type=command&comm_id=5। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.

[95] "Schoolchildren get a 'Command'ing view". The New Indian Express. 20 January 2018. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2018/jan/20/schoolchildren-get-a-commanding-view-1759300.html.

[96] "Armed Police Head Quarter". State Police Computer Centre, SCRB, Thiruvananthapuram.Kerala Police. http://www.keralapolice.org/wings/armed-police/armed-police-head-quarter। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.

[97] G, Ananthakrishnan (22 July 2012). "CRPF religion head count". The Telegraph. https://www.telegraphindia.com/1120722/jsp/frontpage/story_15758048.jsp.

[98] "Up-close look at military weapons". The Hindu. 17 August 2016. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/Up-close-look-at-military-weapons/article14574294.ece.

[99] "UAE Consulate Thiruvananthapuram Kerala". Consulate of United Arab Emirates. Archived from the original on 25 January 2018. https://web.archive.org/web/20180125134447/http://uaeconsulate-kerala.com/demo/about-consulate.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.

[100] "Consulate of Maldives". NetindiaConsulate of Maldives in Thiruvananthapuram. https://www.consulateofmaldives.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018. ^{[সংযোগবিহীন উৎস]}

[101] "Honorary Consul of Sri Lanka". Consulate of Sri Lanka in Kerala. Archived from the original on 25 January 2018. https://web.archive.org/web/20180125074607/http://slhckerala.org/contactus.php। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.

[102] "City needs special zone for diplomatic missions". The Hindu. 7 December 2016. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/City-needs-special-zone-for-diplomatic-missions/article16771608.ece.

[water-103] "Thiruvananthapuram Water Supply". Municipal Corporation of ThiruvananthapuramThiruvananthapuram Smart City. Archived from the original on 7 October 2018. https://web.archive.org/web/20181007082049/http://www.tvmcity.in/water-supply। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.

[104] "Renovation on at KWA pumping stations". The Hindu. 25 March 2014. http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/renovation-on-at-kwa-pumping-stations/article5829060.ece.

[105] "Wellington Water Works an example of far-sightedness". The Hindu. 31 March 2010. http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/lsquoWellington-Water-Works-an-example-of-far-sightednessrsquo/article16654463.ece.

[106] B. Nair, Rajesh (31 August 2013). "Sludge disposal poses a hurdle at Muttathara sewage treatment plant". The Hindu. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/sludge-disposal-poses-a-hurdle-at-muttathara-sewage-treatment-plant/article5078955.ece.

[107] "Waste water Management". C-DITSmartcity Thiruvananthapuram. Archived from the original on 20 January 2018. https://web.archive.org/web/20180120160503/http://www.tvmcity.in/waste-water-mgmt। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.

[108] "Sewerage Scheme (Thiruvananthapuram) Phase – I". Department of Economic Affairs, Ministry of Finance, Government of India. https://infrastructureindia.gov.in/view-project?p_p_id=viewproject_WAR_Projectportlet&p_p_lifecycle=0&p_p_col_id=column-1&p_p_col_count=1&_viewproject_WAR_Projectportlet_jspPage=%2Fhtml%2Fviewproject%2Fview.jsp&_viewproject_WAR_Projectportlet_ppp=Government+Infrastructure+Projects+%28Traditional+Procurement%29&_viewproject_WAR_Projectportlet_projectId=15303&_viewproject_WAR_Projectportlet_currURL=%2Fprojects-list-by-sector%3Fp_p_id%3Dprojectlistbysector_WAR_Projectportlet%26p_p_lifecycle%3D0%26p_p_state%3Dnormal%26p_p_mode%3Dview%26p_p_col_id%3Dcolumn-1%26p_p_col_count%3D1%26_projectlistbysector_WAR_Projectportlet_jspPage%3D%252Fhtml%252Fprojectlistbysector%252Fview.jsp%26_projectlistbysector_WAR_Projectportlet_hdSubsectorList%3D%26_projectlistbysector_WAR_Projectportlet_keywords%3D%26_projectlistbysector_WAR_Projectportlet_advancedSearch%3Dfalse%26_projectlistbysector_WAR_Projectportlet_andOperator%3Dtrue%26_projectlistbysector_WAR_Projectportlet_orderByCol%3DprojectName%26_projectlistbysector_WAR_Projectportlet_orderByType%3Dasc%26_projectlistbysector_WAR_Projectportlet_resetCur%3Dfalse%26_projectlistbysector_WAR_Projectportlet_delta%3D75। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 January 2018.

[109] "KSEB commissions substation". The Times of India. 25 July 2015. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/kseb-commissions-substation/articleshow/59745307.cms.

[110] "Trivandrum to get modern fire fighting equipment for faster aid". The New Indian Express. 22 July 2017. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/jul/22/trivandrum-to-get-modern-fire-fighting-equipment-for-faster-aid-1631875.html.

[sceco-111] "Thiruvananthapuram economy". C-DIT Government of KeralaSmart City Thiruvananthapuram. Archived from the original on 11 November 2017. https://web.archive.org/web/20171111221337/http://www.tvmcity.in/economy। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 March 2018.

[ecrev-112] 1 2 3 4 5 "Kerala Economic Review". Kerala State Planning BoardGovernment of Kerala. Archived from the original on 20 July 2020. https://web.archive.org/web/20200720141140/https://kerala.gov.in/documents/10180/ad430667-ade5-4c62-8cb8-a89d27d396f1। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 March 2018.

[MorStan-113] "AlphaWise City Vibrancy Index: A Guide to India's Urbanization". Morgan Stanley. পৃষ্ঠা: 7. Archived from the original on 22 November 2011. https://web.archive.org/web/20111122084247/http://xa.yimg.com/kq/groups/1090352/898699386/name/City_MS.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 March 2018.

[vssc-114] "Vikram Sarabhai Space Centre (VSSC)". Department of Space, Government of IndiaIndian Space Research Organisation. Archived from the original on 2 June 2019. https://web.archive.org/web/20190602202050/https://www.isro.gov.in/about-isro/vikram-sarabhai-space-centre-vssc। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 March 2018.

[isrocen-115] "ISRO Centres". Department of Space, Government of IndiaIndian Space Research Organisation. Archived from the original on 29 January 2018. https://web.archive.org/web/20180129043646/https://www.isro.gov.in/about-isro/isro-centres। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 March 2018.

[brahmos-116] Chandran, Cynthia (22 December 2017). "Central Industrial Security Force to take over BrahMos security". Deccan Chronicle. https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/221217/central-industrial-security-force-to-take-over-brahmos-security.html.

[stone-117] "Kunhalikutty to lay foundation stone for Technopark tomorrow". Technopark. 24 February 2016. Archived from the original on 4 April 2023. https://web.archive.org/web/20230404165537/https://www.technopark.org/news?id=305.

[techcomp-118] 1 2 "Companies in Technopark". Technopark. Archived from the original on 27 February 2018. https://web.archive.org/web/20180227035018/http://technopark.org/company-a-z-listing। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 March 2018.

[techlarge-119] "Technopark becomes largest IT park in the country". Economic Times. 17 January 2014. https://economictimes.indiatimes.com/tech/ites/technopark-becomes-largest-it-park-in-the-country/articleshow/28958104.cms.

[kinfra-120] "Kinfra Parks". Government of KeralaKerala Industrial Infrastructure Development Corporation. http://kinfra.org/parks। আহৰণ কৰা হৈছে: 1 March 2018.

[121] "Film city plan on fast track". The Hindu. 26 January 2018. http://www.thehindu.com/news/national/kerala/film-city-plan-on-fast-track/article22526150.ece.

[122] "Boost for Life Sciences Park development". The Hindu. 6 November 2017. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/boost-for-life-sciences-park-development/article19988996.ece.

[123] S, Unnikrishnan (1 February 2018). "Technopark: Riding smoothly into the future". The New Indian Express. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2018/feb/01/technopark-riding-smoothly-into-the-future-1766890.html.

[Tourists_Statistics_2007-124] "Tourism statistics 2007". Tourism Department, Kerala. http://www.keralatourism.org/tourismstatistics/Microsoft%20Word%20-%20Tourist_statistics_for_Internet.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 8 May 2008.

[tour-125] 1 2 Radhakrishnan, S Anil (7 February 2018). "Good news for tourism sector". The Hindu. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/good-news-for-tourism-sector/article22669673.ece.

[126] "Destination wise foreign tourist visits". Kerala Tourism. http://www.keralatourism.org/destination-wise-foreign-2010.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 4 August 2016.

[trvtour-127] "Brainstorming for sustainable tourism". The New Indian Express. 27 September 2017. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/sep/27/brainstorming-for-sustainable-tourism-1663732.html.

[128] Saikiran, KP (7 August 2017). "Realty sees a surge in Kerala". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/realty-sees-a-surge-in-kerala/articleshow/59950656.cms.

[129] "Union Minister Shri Sarbananda Sonowal receives First Mother Ship at Vizhinjam - India's first deep water Container Transhipment Port". Pib.gov.in. https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2032811। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-20.

[130] "Vallarpadam Port loses out to Colombo on smaller draft, higher charges". Hellenic Shipping News. Archived from the original on 2 March 2018. https://web.archive.org/web/20180302050249/https://www.hellenicshippingnews.com/vallarpadam-port-loses-out-to-colombo-on-smaller-draft-higher-charges-2/.

[131] "A Kerala Port with Adani. Why That's a Good Thing". NDTV. https://www.ndtv.com/opinion/a-kerala-port-with-adani-why-thats-a-good-thing-780831.

[132] "Sailing ahead". The New Indian Express. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/jun/01/sailing-ahead-1611400.html.

[OAGC_CRDP-133] The Hindu (2020), "New unit to manage growth corridor project"

[OAGC_NEWS-134] The New Indian Express (2023), "Outer Area Growth Corridor: Eight economic clusters proposed in Thiruvananthapuram"

[OAGC_WIKI-135] Wikipedia: Outer Ring Road, Thiruvananthapuram

[136] "5 best beach destinations in Kerala for sun, sand, and serenity". The Times of India. ISSN 0971-8257. https://timesofindia.indiatimes.com/travel/destinations/5-best-beach-destinations-in-kerala-for-sun-sand-and-serenity/photostory/112710340.cms?picid=112710457.

[137] "Timeless built heritage". The Hindu. 11 June 2011. http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/timeless-built-heritage/article2094594.ece.

[138] "Agasthyamala". United Nations Educational, Scientific and Cultural OrganizationUNESCO. http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/ecological-sciences/biosphere-reserves/asia-and-the-pacific/india/agasthyamala/। আহৰণ কৰা হৈছে: 28 March 2018.

[139] "The Evergreen City of India". Outlook India. 17 May 2017. Archived from the original on 17 May 2017. https://web.archive.org/web/20170517191347/http://www.outlookindia.com/outlookmoney/invest/the-evergreen-city-of-india-1644/.

[140] "The Monarch musician". The Hindu. 27 December 2013. http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/the-monarch-musician/article5504087.ece.

[141] "Raja Ravi Varma: The father of Modern Indian Art". India Today. 28 April 2017. https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/raja-ravi-varma-320621-2016-04-29। আহৰণ কৰা হৈছে: 7 December 2017.

[142] India, Office of the Registrar General; Narayanan, Krishnaswamy (1973). Census of India, 1971: Series 9: Kerala, Part 6, Issue 1. প্ৰকাশক University of Michigan: Manager of Publications – India. পৃষ্ঠা. 21. https://books.google.com/books?id=k8EXAAAAMAAJ.

[143] "Ulloor S. Parameswara Iyer" (ml ভাষাত). Kerala Sahitya AkademiKerala Sahitya Akademi website. http://www.keralasahityaakademi.org/sp/Writers/Profiles/Ulloor/Html/Ulloorgraphy.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 7 December 2017.

[144] Talk of the Town. Penguin Books India, 2008. 2008. পৃষ্ঠা. 130. ISBN 9780143330134. https://books.google.com/books?id=Az1XFhjzmUwC.

[145] "Thiruvananthapuram Hosts Kovalam Literary Fest". Kerala Tourism. https://www.keralatourism.org/news/kovalam-literary-fest/1869। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 December 2017.

[146] Keralalibrary (25 September 2017). "Kerala's 188 Years Old Library Is All Set To Become Blind-Friendly". Outlook Web Bureau. https://www.outlookindia.com/website/story/keralas-188-years-old-library-is-all-set-to-become-blind-friendly/302184.

[147] "Department of Library and Information Science". Kerala University. https://www.keralauniversity.ac.in/dept/deptHome.php?deptID=105। আহৰণ কৰা হৈছে: 12 December 2017.

[classicalmusictvm-148] 1 2 S. Nair, Achuthsankar (14 October 2015). "Music and Thiruvananthapuram". The Hindu. http://www.thehindu.com/features/metroplus/society/the-capital-city-as-a-hub-of-classical-music/article7761426.ece.

[149] K, Radhakrishnan (23 November 2016). My Odyssey: Memoirs of the Man behind the Mangalyaan Mission. Penguin UK. ISBN 9789385990380. https://books.google.com/books?id=WxtwDQAAQBAJ.

[sooryafest-150] 1 2 "Soorya festival set to begin today". The Hindu. 1 November 2016. Archived from the original on 13 December 2019. https://web.archive.org/web/20191213035817/https://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/Soorya-festival-set-to-begin-today/article14991116.ece.

[151] "111-day Surya festival begins today". The Times of India. 20 September 2017. https://indiatimes.com.

[152] Srivastava, Manoj (2017). Wide Angle: History of Indian Cinema. Notion Press. পৃষ্ঠা. 130. ISBN 9781946280480. https://books.google.com/books?id=18pBDwAAQBAJ.

[153] "J C Daniel". Archived from the original on 6 June 2009. https://web.archive.org/web/20090606225929/http://www.cinemaofmalayalam.net/jcdaniel.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 23 April 2015.

[154] Oommen, M. A.; Varkey Joseph, Kumbattu (1991). Economics of Indian Cinema. প্ৰকাশক University of California: Oxford & IBH Publishing Company. পৃষ্ঠা. 30. ISBN 978-81-204-0575-2. https://books.google.com/books?id=U-BkAAAAMAAJ.

[155] Amal (18 February 2016). "11 Festivals You Will Find Only in Trivandrum!". EnteCity.com. http://entecity.com/news/festivals-in-trivandrum/। আহৰণ কৰা হৈছে: 21 February 2017.

[156] Cheerath, Bhawani (7 December 2017). "IFFK 2017: A celebration of cinema from across the globe". The Hindu. http://www.thehindu.com/entertainment/movies/iffk-2017-a-cinematic-extravaganza/article21288507.ece.

[157] "The Capital of cinema". The Hindu (Baiju Chandran). 28 November 2013. http://www.thehindu.com/features/metroplus/the-capital-of-cinema/article5401273.ece.

[158] "A week-long theatre extravaganza in Kerala capital". The Indian Express. 22 September 2017. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/sep/21/a-week-long-theatre-extravaganza-in-kerala-capital-1660772.html.

[159] "Zoological Garden, Thiruvananthapuram". Department of Cultural Affairs, Government of KeralaKerala Culture. Archived from the original on 23 January 2018. https://web.archive.org/web/20180123072557/http://keralaculture.org/thiruvananthapuram-zoo/542। আহৰণ কৰা হৈছে: 22 January 2018.

[160] "A film on the life and work of Laurie Baker". Architectural Digest. 26 January 2017. https://www.architecturaldigest.in/content/film-life-work-laurie-baker/। আহৰণ কৰা হৈছে: 29 November 2017.

[161] Kumar, Aswin J (17 January 2018). "Review meeting of arrangements for Attukal pongala held". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/review-meeting-of-arrangements-for-attukal-pongala-held/articleshow/62543741.cms.

[162] "All set for beemapally uroos". The New Indian Express. 20 February 2017. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/feb/20/all-set-for-beemapally-uroos-1572772.html.

[163] "Vettucaud church festival from Friday". The Hindu. 10 November 2015. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/vettucaud-church-festival-from-friday/article7863783.ece.

[164] Ajai Prasanna, Laxmi (20 November 2013). "Sree Padmanabha Swamy temple fest begins". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Sree-Padmanabha-Swamy-temple-fest-begins/articleshow/26096472.cms.

[165] "Onam celebration from Sept.12". The Hindu. 22 September 2016. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/Onam-celebration-from-Sept.12/article14620306.ece.

[atkp1-166] "Largest gathering of women". Guinness World Records. http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/largest-annual-gathering-of-women/। আহৰণ কৰা হৈছে: 29 November 2017.

[atkp2-167] Mary Koshy, Sneha; Fernandes, Janaki (26 February 2013). "In Kerala, a festival that marks the world's largest gathering of women". https://www.ndtv.com/south/in-kerala-a-festival-that-marks-the-worlds-largest-gathering-of-women-514543.

[168] "FILCA int'l film fest from Friday". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/filca-intl-film-fest-from-friday/articleshow/61730445.cms.

[169] "Twice the fun". The Hindu. 29 November 2017. http://www.thehindu.com/entertainment/music/french-bands-colt-silvers-and-last-train-come-to-town/article21076113.ece.

[170] "Water Princess' to bring awareness on water conservation". The New Indian Express. 26 November 2017. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/nov/26/water-princess-to-bring-awareness-on-water-conservation-1711822.html.

[171] Nair, N.J. (8 September 2004). "Balaramapuram handlooms set for comeback". The Hindu (Chennai, India). Archived from the original on 2004-10-18. https://web.archive.org/web/20041018085424/http://www.hindu.com/2004/09/08/stories/2004090814080300.htm.

[172] "History of Handlooms". Institute of Handloom and Textile Technology. Archived from the original on 2006-07-15. https://web.archive.org/web/20060715044415/http://ihttkerala.org/history.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 2006-08-19.

[173] "Pulamanthole Mooss Ayurveda Hospital". Pulamanthole Mooss Ayurveda Hospital. https://pulamantholemoosshospital.com/.

[174] "Complete Ayurvedic Unit – Medimall". Medimall. Archived from the original on 2026-04-25. https://web.archive.org/web/20260425003309/https://malappuram.medimall.in/department/view/25। আহৰণ কৰা হৈছে: 2026-07-30.

[175] "Onam in the royal household of erstwhile Travancore". The Hindu. 9 September 2016. https://www.thehindu.com/features/metroplus/A-royal-Onam-to-remember/article14630763.ece.

[176] "Sadya Trip: Thiruvananthapuram to Kasaragod". The New Indian Express. 3 September 2022. https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2022/Sep/03/sadya-trip-thiruvananthapuram-to-kasaragod-2494227.html.

[177] "The next fried chicken craze". BBC Travel. https://www.bbc.com/travel/article/20220803-the-next-fried-chicken-craze.

[178] "Vizhinjam in Thiruvananthapuram is seafood hub". The Hindu. 1 December 2022. https://www.thehindu.com/life-and-style/food/vizhinjam-in-thiruvananthapuram-is-seafood-hub/article66327846.ece.

[179] "Watch: How is the long-grained Travancore Biryani prepared?". The Hindu. 10 July 2023. https://www.thehindu.com/life-and-style/food/watch-how-is-the-long-grained-travancore-biryani-prepared/article67079750.ece.

[180] Poovar Shipyard Trivandrum. YouTube. Poovar Official. 15 June 2025. Retrieved 19 June 2025.

[181] Nagarajan, Saraswathy (27 June 2019). "How tapioca came to Travancore". The Hindu. https://www.thehindu.com/life-and-style/food/how-tapioca-came-to-travancore/article28181288.ece.

[182] UR, Arya (7 November 2017). "Authentic Kerala cuisine and ayurvedic massage bowl over Ind and NZ teams". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/authentic-kerala-cuisine-and-ayurvedic-massage-bowl-over-ind-and-nz-teams/articleshow/61532997.cms.

[183] Stott, David (10 April 2014). Kerala Footprint Focus Guide (illustrated সম্পাদনা). Footprint Travel Guides. পৃষ্ঠা. 41–43. ISBN 9781909268791.

[184] Sahadevan, Sajini (8 June 2017). "Meals on wheels". The Hindu. http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/meals-on-wheels/article18790841.ece.

[185] "Best Multi-Specialty Hospital in Trivandrum, Kerala". Kimshealth.org. https://www.kimshealth.org/trivandrum/.

[186] "NOORUL ISLAM COLLEGE OF DENTAL SCIENCES". Nicollegeofdentalscience.com. https://nicollegeofdentalscience.com/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.

[187] "Lords Hospital". Archived from the original on 2008-03-13. https://web.archive.org/web/20080313221818/http://www.lordshospital.org/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.

[188] "Thiruvananthapuram Medical College, Govt. of Kerala". https://tmc.kerala.gov.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.

[189] "Home". Svhmctvm.in. https://svhmctvm.in//.

[190] {[সংযোগবিহীন উৎস]}

[191] "Pankajakasthuri Ayurveda Medical College". https://www.pkamc.ac.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.

[192] "Dr. Somervell Memorial CSI Medical College & Hospital". Smcsimch.ac.in. https://www.smcsimch.ac.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.

[193] "Govt. Dental College, Thiruvananthapuram". Gdctvm.org. https://www.gdctvm.org/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.

[194] "Sree Gokulam Medical College". sgmc.in. https://sgmc.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.

[195] "Santhigiri Siddha Medical College – Siddha Hospital". Archived from the original on 2025-06-18. https://web.archive.org/web/20250618183106/https://ssmc.ac.in/santhigiri/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2026-07-30.

[196] "* * * * * Welcome to Ananthapuri Hospital Project * * * * *". https://www.ananthapurihospitals.com/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.

[197] "SP Fort Hospital :: Home". https://www.spfort.com/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.

[198] "Aster to open a 550-bed super-specialty hospital in Kerala's Capital, Trivandrum". Asterhospitals.in. https://www.asterhospitals.in/blogs-events-news/aster-open-550-bed-super-specialty-hospital-keralas-capital-trivandrum.

[199] "Trivandrum international medical centre". https://environmentclearance.nic.in/writereaddata/FormB/EC/FORM_1/09112016FJ0Q2A1WAnnexure_documentofForm1.pdf.

[200] "BEST HOSPITAL TRIVANDRUM IN CARDIOLOGY IVF INFERTILITY GYNECOLOGY EXECUTIVE CHECKUP.". Prshospital.com. https://www.prshospital.com/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.

[201] "Institute of Diabetes". Iidkerala.org. https://www.iidkerala.org/। আহৰণ কৰা হৈছে: 8 June 2026.

[202] "Private bus strike shows signs of failure". Kerala Kaumudi (19 February 2018). Archived from the original on 3 March 2018. https://web.archive.org/web/20180303154453/http://kaumudiglobal.com/innerpage1.php?newsid=103647.

[203] S, Anasooya (7 November 2017). "Thampanoor station is now a role model". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/thampanoor-station-is-now-a-role-model/articleshow/61540168.cms.

[204] Radhakrishnan, S.Anil (23 September 2016). "New bus shelter for East Fort". The Hindu. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/New-bus-shelter-for-East-Fort/article14000787.ece.

[205] "Pre-paid auto drivers oppose fee for parking". The Hindu. 17 July 2017. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/pre-paid-auto-drivers-oppose-fee-for-parking/article19290497.ece.

[206] "App-based taxi service at rly station from tomorrow". The Times of India. 10 December 2017. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/app-based-taxi-service-at-rly-station-from-tomorrow/articleshow/62013228.cms.

[tvmroad-207] 1 2 K, Krishnachand (22 August 2017). "New metro policy to affect Kazhakoootam-Kesavadasapuram stretch". The New Indian Express. Archived from the original on 5 March 2018. https://web.archive.org/web/20180305063832/http://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/aug/21/new-metro-policy-to-affect-kazhakoootam-kesavadasapuram-stretch-1646324--1.html.

[tvmmetro-208] "Trivandrum Metro Features". Government of KeralaKerala Rapid Transit Corporation Limited. Archived from the original on 13 February 2018. https://web.archive.org/web/20180213183927/http://krtl.in/trivandrum.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 3 March 2018.

[209] Service, Express News (2025-06-12). "Panel to finalise alignment of Thiruvananthapuram metro project" (en ভাষাত). The New Indian Express. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2025/Jun/12/panel-to-finalise-alignment-of-thiruvananthapuram-metro-project। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-08-11.

[210] "Mr Minister, prove charges or retract statement: TRDCL". 4 October 2017. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/mr-minister-prove-charges-or-retract-statement-trdcl/articleshow/60930916.cms.

[trcip-211] 1 2 "Thiruvananthapuram City Road Improvement Project to tackle congestion". World Highways. Archived from the original on 20 September 2017. https://web.archive.org/web/20170920160302/http://www.worldhighways.com/sections/irf/features/thiruvananthapuram-city-road-improvement-project-to-tackle-congestion/। আহৰণ কৰা হৈছে: 3 March 2018.

[212] "Thiruvananthapuram City Road Improvement". IL&FS. Archived from the original on 3 March 2018. https://web.archive.org/web/20180303183626/https://www.ilfsindia.com/our-work/transportation/thiruvananthapuram-city-road-improvement/। আহৰণ কৰা হৈছে: 3 March 2018.

[roadaward-213] "2015 Global Road Achievement Awards Book of Winning Projects". IL&FS. https://www.ilfsindia.com/media/1341/trdcl_award.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 4 March 2018.

[unroad-214] "United Nations finds Kerala's road is a model". The Deccan Chronicle. 16 May 2016. https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/160516/united-nations-finds-kerala-s-road-is-a-model.html.

[unroad1-215] "Thiruvananthapuram City Road Improvement Project – The UN Recognition for achieving sustainable development goals". TCRIPITNL International. Archived from the original on 5 March 2018. https://web.archive.org/web/20180305063343/http://www.itnlinternational.com/wp-content/uploads/2016/06/TCRIP-AT-UNECE-GENEVA-n.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 3 March 2018.

[unroad2-216] "Case 25 India Road Sector Thiruvananthapuram City Improvement". United Nations Economic Commission for EuropeUNECE. https://www.unece.org/fileadmin/DAM/ceci/documents/2016/PPP/Forum_PPP-SDGs/Presentations/Case_25_India_Thiruvananthapuram_City_Improvement.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 3 March 2018.

[217] "Thiruvananthapuram is India's first city to win global sustainability award: Key success factors". The Times of India. ISSN 0971-8257. https://timesofindia.indiatimes.com/travel/travel-news/thiruvananthapuram-is-indias-first-city-to-win-global-sustainability-award-key-success-factors/articleshow/114971969.cms.

[218] Radhakrishnan, S. Anil (26 July 2017). "Soil testing for Kazhakuttam flyover begins". The Hindu. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/soil-testing-for-kazhakuttam-flyover-begins/article19360441.ece.

[219] Trivandrum to Aralvaimozhi (Map). 3 March 2018.

[stateroads-220] "State Highways in Kerala". Government of KeralaKerala Public Works Department. Archived from the original on 20 October 2016. https://web.archive.org/web/20161020170455/http://keralapwd.gov.in/intranet/compRepository/mediagallery/PWD/sro161.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 19 July 2018.

[221] "Paid parking on M.G. Road from today". The Hindu. 6 November 2015. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/paid-parking-on-mg-road-from-today/article7849208.ece.

[222] Sathyendran, Nita (20 July 2017). "Ahead of the times". The Hindu. http://www.thehindu.com/society/ywca-trivandrum-celebrates-its-centenary/article19316560.ece.

[223] UR, Arya (5 May 2017). "Green spaces that are the breathing lungs of Trivandrum". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/green-spaces-that-are-the-breathing-lungs-of-trivandrum/articleshow/58516479.cms.

[224] "Thiruvananthapuram Division". Southern Railway. http://www.sr.indianrailways.gov.in/uploads/files/1370348346435-Thiruvananthapuram%20Division.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 4 March 2018.

[225] "Kochuveli railway terminal opened". The Hindu Business line. 30 March 2005. https://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/Kochuveli-railway-terminal-opened/article20272059.ece.

[226] "Thiruvananthapuram Central to be made a world-class station". The Hindu. 28 September 2016. http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/Thiruvananthapuram-Central-to-be-made-a-world-class-station/article14730334.ece.

[227] "Railway to give priority to Nemom terminal: Ashwani Lohani". The Times of India. 27 October 2017. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/railway-to-give-priority-to-nemom-terminal-ashwani-lohani/articleshow/61279808.cms.

[228] "Kerala celebrates 75th anniversary of civil aviation". The Hindu. 29 October 2010. http://www.thehindu.com/news/national/kerala/Kerala-celebrates-75th-anniversary-of-civil-aviation/article15796809.ece.

[Southern_Air_Command,_Thiruvananthapuram-229] 1 2 "Southern Air Command". Indian Air Force. http://indianairforce.nic.in/content/southern-air-command। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 March 2018.

[230] "Rajiv Gandhi Academy for Aviation Technology gets its wings back". The Times of India. 15 March 2017. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/aviation-academy-gets-its-wings-back/articleshow/57638475.cms.

[231] "Kerala celebrates 75th anniversary of civil aviation". The Hindu. 29 October 2010. http://www.thehindu.com/news/national/kerala/Kerala-celebrates-75th-anniversary-of-civil-aviation/article15796809.ece.

[232] "Rajiv Gandhi Academy for Aviation Technology gets its wings back". The Times of India. 15 March 2017. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/aviation-academy-gets-its-wings-back/articleshow/57638475.cms.

[233] "Cruise ship arrives at Vizhinjam port". The Hindu. 27 September 2016. http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/Cruise-ship-arrives-at-Vizhinjam-port/article14703558.ece.

[234] "Vizhinjam port operator plans cruise village, seeks 20 acres". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/vizhinjam-port-operator-plans-cruise-village-seeks-20-acres/articleshow/129231187.cms.

[235] "CM: Akkulam-Chettuva waterway will be extended to Vizhinjam port". The Economic Times. 27 February 2026. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/cm-akkulam-chettuva-waterway-will-be-extended-to-vizhinjam-port/articleshow/128823852.cms.

[236] Anilkumar, B S (4 October 2017). "A model for generations". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/a-model-for-generations/articleshow/60934565.cms.

[237] "No PSC postings in aided schools". 2 March 2017. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/no-psc-postings-in-aided-schools/articleshow/57421702.cms.

[scllist-238] "List of Schools". Government of KeralaGeneral Education Department. http://education.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=460&Itemid=143। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 March 2018.

[syllabus-239] 1 2 "Selected Educational Statistics". Government of KeralaGeneral Education Department. http://education.kerala.gov.in/Downloads2011/Notifications/statitics/selected%20educational%20statistics%202010-11.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 March 2018.

[240] "National Achievement Survey". Government of IndiaNational Council of Educational Research and Training. http://www.ncert.nic.in/programmes/NAS/NAS.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 March 2018.

[ncertsurv-241] "NCERT survey: Gaping holes visible in Kerala education system". The Times of India. 1 March 2018. https://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/ncert-survey-gaping-holes-visible-in-kerala-education-system/articleshow/63122119.cms.

[242] Pradeep Kumar, Kaavya (1 November 2014). "'Twin' fete at school to mark Kerala Piravi". The Hindu. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/twin-fete-at-school-to-mark-kerala-piravi/article6555133.ece.

[243] "A song for a better earth by 12,000 children". The Hindu. 23 May 2016. http://www.thehindu.com/sci-tech/energy-and-environment/a-song-for-a-better-earth-by-12000-children/article6086390.ece.

[highscllist-244] "List of High schools in Thiruvananthapuram District". Government of KeralaGeneral Education Department. http://education.kerala.gov.in/Downloads2011/Notifications/statitics/hs/tvm.pdf.

[245] "About Institute". Department of Space, Govt. of IndiaIndian Institute of Space Science and Technology (IIST). 4 November 2014. Archived from the original on 22 July 2022. https://web.archive.org/web/20220722115615/https://www.iist.ac.in/aboutus/institute। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018.

[iist-246] "About IIST". Indian Institute of Space Science and Technology. Archived from the original on 14 August 2011. https://web.archive.org/web/20110814133048/http://www.iist.ac.in/about-us/about-iist। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018.

[inilist-247] "Institutions of National Importance". Ministry of Human Resource Development (MHRD), Government of IndiaDepartment of Higher Education. http://mhrd.gov.in/institutions-national-importance। আহৰণ কৰা হৈছে: 5 March 2018.

[248] "Welcome to Trivandrum Regional Centre". Indira Gandhi National Open University.Indira Gandhi National Open University Website. http://rctrivandrum.ignou.ac.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018.

[249] "SC nod to allocate Kerala's open prison land for BrahMos, SSB & forensic university". The New Indian Express. 3 December 2025. https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2025/Dec/03/sc-nod-to-allocate-keralas-open-prison-land-for-brahmos-ssb-forensic-university। আহৰণ কৰা হৈছে: 8 June 2026.

[250] "History of Medical College". Government of KeralaTrivandrum Medical College. Archived from the original on 6 March 2018. https://web.archive.org/web/20180306204312/http://www.tmc.kerala.gov.in/?q=content/nobis-tincidunt-utinam। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018.

[procollist-251] "Professional College list". Government of KeralaOffice of the commissioner for entrance examinations. Archived from the original on 5 July 2018. https://web.archive.org/web/20180705153420/http://cee.kerala.gov.in/collegelist/main/index.php। আহৰণ কৰা হৈছে: 19 July 2018.

[252] "About Government Law College, Thiruvananthapuram". GLCTGovernment Law College, Thiruvananthapuram. Archived from the original on 9 March 2018. https://web.archive.org/web/20180309054244/http://glctvpm.com/college/college_about.shtml। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018.

[253] "About Kerala Law Academy". Kerala Law AcademyKerala Law Academy Website. Archived from the original on 10 February 2018. https://web.archive.org/web/20180210121031/http://www.keralalawacademy.org/about.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018.

[254] "CET School of Management". Department of Business Administration, KeralaCET Management school. Archived from the original on 19 April 2018. https://web.archive.org/web/20180419195730/http://mba.cet.ac.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018.

[255] "About". ASBAsian School of Business. https://www.asb.ac.in/about-us। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018.

[256] "IMK". Kerala UniversityInstitute of Management in Kerala. http://www.imk.ac.in/abtus.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018. ^{[সংযোগবিহীন উৎস]}

[engcollist-257] 1 2 "Kerala Technological University List of Affiliated Courses 2015–16". Government of KeralaAPJ Abdul Kalam Technological University. https://ktu.edu.in/data/Affiliated%20courses-WEBSITE%2027%20JULY%202015.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018.

[258] "About CET". CETCollege of Engineering, Trivandrum. http://www.cet.ac.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018.

[259] "Home". Government of KeralaUniversity College, Thiruvananthapuram. http://www.universitycollege.ac.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018.

[260] "Govt. College for Women, Our History". Government of KeralaGovernment college for Women, Thiruvananthapuram. Archived from the original on 9 March 2018. https://web.archive.org/web/20180309055806/http://www.gcwtvm.ac.in/the-college/our-history/। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018.

[261] "Profile, Kerala Institute of Tourism and Travel Studies, Education, Hospitality Industry, India". https://www.kittsedu.org/profile.php.

[auto1-262] 1 2 3 "Home | CTCRI - CENTRAL TUBER CROPS RESEARCH INSTITUTE". Ctcri.org. https://www.ctcri.org/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.

[263] "C-DAC: Centre for Development of Advanced Computing, India". Cdac.in. https://www.cdac.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.

[264] "Neyyar Wildlife Sanctuary, Thiruvananthapuram". Keralatourism.org. https://www.keralatourism.org/destination/neyyar-reservoir-thiruvananthapuram/240/.

[265] "IAV – Institute of Advanced Virology". https://iav.kerala.gov.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.

[266] "CSIR - National Institute For Interdisciplinary Science and Technology (NIIST)". Niist.res.in. https://www.niist.res.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.

[267] "List of colleges affiliated to the University of Kerala". Government of KeralaKerala University. https://www.keralauniversity.ac.in/downloads/list_of_affiliated_colleges.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018.

[268] "About". C-DITSwathi Thirunal College of Music. http://www.swathithirunal.in/rel_akademi.htm। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018.

[269] Zachariah, Preeti (8 February 2018). "Carving space through art". The Hindu. http://www.thehindu.com/society/carving-space-through-art/article22678712.ece.

[270] "Regional Centres". Ministry of Youth Affairs and Sports, Government of IndiaSports Authority of India. Archived from the original on 15 November 2017. https://web.archive.org/web/20171115080952/http://sportsauthorityofindia.nic.in/index1.asp?ls_id=739। আহৰণ কৰা হৈছে: 6 March 2018.

[271] "Indian Institute of Information Technology and Management – Kerala (IIITM-K)". Government of KeralaTechnopark. Archived from the original on 9 March 2018. https://web.archive.org/web/20180309054643/http://www.technopark.org/company-details?id=9948। আহৰণ কৰা হৈছে: 8 March 2018.

[272] "About us". National Institute of Speech and Hearing. http://www.nish.ac.in/about-us। আহৰণ কৰা হৈছে: 8 March 2018.

[273] "RGCB Profile". Gandhi Centre for Biotechnology (RGCB). http://rgcb.res.in/glance.php। আহৰণ কৰা হৈছে: 8 March 2018.

[274] "About Us". Government of KeralaCentre for Development of Imaging Technology (C-DIT). http://www.cdit.org/about-us। আহৰণ কৰা হৈছে: 19 July 2018.

[275] "An Overview". Centre for Development Studies (CDS). Archived from the original on 7 March 2018. https://web.archive.org/web/20180307202833/http://cds.edu/about-cds/an-overview/। আহৰণ কৰা হৈছে: 8 March 2018.

[276] "Corporate Profile". Ministry of Electronics and Information Technology, Government of IndiaCentre for Development of Advanced Computing (C-DAC). https://www.cdac.in/index.aspx?id=CorporateProfile। আহৰণ কৰা হৈছে: 8 March 2018.

[277] "Science festival at Kerala varsity". The Hindu. 14 February 2018. http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/varsity-to-open-its-doors-to-public/article22747411.ece.

[278] "University Rankings". Ministry of Human Resource Development, Government of IndiaNational Institutional Ranking Framework. Archived from the original on 26 July 2021. https://web.archive.org/web/20210726132630/https://www.nirfindia.org/2018/universityranking.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 25 May 2018.

[279] "Overall Ranking". Ministry of Human Resource Development, Government of IndiaNational Institutional Ranking Framework. Archived from the original on 8 March 2021. https://web.archive.org/web/20210308102901/https://www.nirfindia.org/2018/OverallRanking.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 25 May 2018.

[280] "Engineering Rankings". Ministry of Human Resource Development, Government of IndiaNational Institutional Ranking Framework. Archived from the original on 2 February 2019. https://web.archive.org/web/20190202230234/https://www.nirfindia.org/2018/EngineeringRanking.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 25 May 2018.

[281] "Architecture Rankings". Ministry of Human Resource Development, Government of IndiaNational Institutional Ranking Framework. Archived from the original on 7 April 2018. https://web.archive.org/web/20180407225333/https://www.nirfindia.org/2018/ArchitectureRanking.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 25 May 2018.

[282] "College Rankings". Ministry of Human Resource Development, Government of IndiaNational Institutional Ranking Framework. Archived from the original on 26 May 2018. https://web.archive.org/web/20180526041130/https://www.nirfindia.org/2018/CollegeRanking.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 25 May 2018.

[283] "University College joins the big league". The Hindu. 8 May 2018. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/university-college-joins-the-big-league/article23809815.ece.

[auto-284] 1 2 "KSPACE". kspace.kerala.gov.in. https://kspace.kerala.gov.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.

[285] "ISRO Inertial Systems Unit (IISU)". https://www.isro.gov.in/IISU.html.

[286] "Indian Institute of Space Science and Technology (IIST)". https://www.isro.gov.in/ISRO_EN/iist.html#:~:text=Indian%20Institute%20of%20Space%20Science%20and%20Technology%20(IIST),,to%20meet%20the%20demands%20of%20Indian%20Space%20Programme.

[287] "KEL". https://kel.co.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.

[288] "Mission Critical Defence and Space Technology Partner". Hex20in. https://hex20.in/contact/। আহৰণ কৰা হৈছে: 8 June 2026. ^{[সংযোগবিহীন উৎস]}

[289] "Strava Technologies® PVT Ltd - India's leading Startup in Geospatial Industry". Stravatechnologies.in. https://stravatechnologies.in/our-company.

[290] "Welcome to Aero Precision". http://www.sa-aeroprecision.com/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-08-18.

[291] "Kortas Industries Pvt. Ltd. - Manufactures of Aerospace Hardware.". Kortasind.com. https://kortasind.com/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-08-18.

[292] "UAE consulate in kerala". https://www.mofa.gov.ae/en/missions/kerala.

[293] "Consulate General of Maldives in Thiruvananthapuram, India". https://embassies.info/ConsulateofMaldivesinThrivananathapuramIndia.

[294] "Newly appointed Honorary Consul of Sri Lanka in Thiruvananthapuram receives the Commission of Appointment". Archived from the original on 2025-04-15. https://web.archive.org/web/20250415043316/https://slhcindia.org/index.php?option=com_content&view=article&id=1142:newly-appointed-honorary-consul-of-sri-lanka-in-thiruvananthapuram-receives-the-commission-of-appointment&catid=50:demo-category&Itemid=1। আহৰণ কৰা হৈছে: 2026-07-31.

[295] "Archived copy". https://india.mid.ru/en/news/ratheesh_nair_honorary_consul_of_russia_in_trivandrum_kerala_continued_his_journey_along_afanasy_nik/.

[296] "German Honorary Consul in Thiruvananthapuram". https://india.diplo.de/in-en/ueber-uns/honorarkonsuln/1808878-1808878#:~:text=in%20Thiruvananthapuram%2C%20Kerala.-,Dr.,in%20matters%20related%20to%20Germany..

[297] "Doordarshan Kendra, Thiruvananthapuram". Prasar Bharathi, Government of IndiaDoordarshan Kendra Trivandrum. Archived from the original on 13 July 2017. https://web.archive.org/web/20170713223151/http://ddktvm.gov.in/index.php?option=com_content&task=view&id=15&Itemid=28। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 March 2018.

[298] Mohandas, Vandana (14 November 2017). "The world's his oyster". The Deccan Chronicles. https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/travel/141117/the-worlds-his-oyster.html.

[medialist-299] 1 2 3 উদ্ধৃতি ত্ৰুটি: অবৈধ <ref> টেগ; "medialist" নামৰ refৰ বাবে কোনো পাঠ্য প্ৰদান কৰা হোৱা নাই

[300] "Competition Commission orders probe against Star India". The Hindu. 30 December 2017. http://www.thehindu.com/news/national/kerala/competition-commission-orders-probe-against-star-india/article22331327.ece.

[301] Philip, Anil (5 March 2018). "DDK Trivandrum ends analogue terrestrial TV transmission". Kerala IT News. Archived from the original on 9 March 2018. https://web.archive.org/web/20180309131119/https://keralaitnews.com/6385/ddk-trivandrum-ends-analogue-terrestrial-tv-transmission-goes-digital.

[302] "BSNL launches IPTV in State". The Hindu. 12 March 2010. http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/BSNL-launches-IPTV-in-State/article16562478.ece.

[amradio-303] "South Zone Region Services". Prasar Bharati, Government of IndiaAll India Radio. http://allindiaradio.gov.in/Oppurtunities/Tenders/Documents/South%20Zone%20Regional%20Services%2016012018.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 March 2018.

[304] "About All India Radio Trivandrum". All India Radio, Trivandrum. Archived from the original on 17 April 2018. https://web.archive.org/web/20180417044523/http://www.airtvm.com/about.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 March 2018.

[305] "Vividh Bharati FM Service". Prasar Bharati, Government of IndiaAll India Radio. http://allindiaradio.gov.in/Oppurtunities/Tenders/Documents/VIVIDH%20BHARTI%2016012018.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 March 2018.

[306] "Ananthapuri FM looking for anchors". The Hindu. 23 March 2017. http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/ananthapuri-fm-looking-for-anchors/article17591891.ece.

[radiolist-307] 1 2 উদ্ধৃতি ত্ৰুটি: অবৈধ <ref> টেগ; "radiolist" নামৰ refৰ বাবে কোনো পাঠ্য প্ৰদান কৰা হোৱা নাই

[Club_FM-308] উদ্ধৃতি ত্ৰুটি: অবৈধ <ref> টেগ; "Club FM" নামৰ refৰ বাবে কোনো পাঠ্য প্ৰদান কৰা হোৱা নাই

[Radio_Mirchi_Thiruvananthapuram-309] উদ্ধৃতি ত্ৰুটি: অবৈধ <ref> টেগ; "Radio Mirchi Thiruvananthapuram" নামৰ refৰ বাবে কোনো পাঠ্য প্ৰদান কৰা হোৱা নাই

[Radio_DC_Thiruvananthapuram-310] "Radio DC Thiruvananthapuram". Radio DC. http://radiodcfm.com/। আহৰণ কৰা হৈছে: 9 March 2018. ^{[সংযোগবিহীন উৎস]}

[1stodi-311] K, Krishnachand (6 November 2017). "Thiruvananthapuram all set for T20 international cricket match". The Times of India. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/nov/06/thiruvananthapuram-all-set-for-t20-international-cricket-match-1692992.html.

[312] "TVPM to host India-NZ T20 on November 7". Malayala Manorama. 3 August 2017. http://english.manoramaonline.com/sports/cricket/2017/08/03/kerala-thiruvananthapuram-host-india-nz-t20-november.html.

[313] "Contact us". KCAKerala Cricket Association. http://www.keralacricketassociation.com/। আহৰণ কৰা হৈছে: 10 March 2018.

[314] "University Stadium". ESPN cricinfo. http://www.espncricinfo.com/ci/content/ground/58479.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 28 March 2018.

[315] "St Xavier's College Ground, Thumba". ESPN cricinfo. http://www.espncricinfo.com/ci/content/ground/1053905.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 28 March 2018.

[316] "KCA Cricket Stadium – Mangalapuram". Kerala Cricket AssociationKCA Website. http://www.keralacricketassociation.com/kca-cricket-stadium-mangalapuram। আহৰণ কৰা হৈছে: 28 March 2018.

[317] "Medical College Ground Profile". Cricketarchive. https://cricketarchive.com/Archive/Grounds/14/1237.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 28 March 2018.

[318] "Vellyani Agricultural College Ground". ESPN cricinfo. http://www.espncricinfo.com/ci/content/ground/58481.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 28 March 2018.

[grnfld-319] "Greenfield Stadium Touching New Heights". The New Indian Express. 12 June 2015. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2015/jun/12/greenfield-stadium-touching-new-heights-754477.html.

[320] Mohanarangan, Vinayakk (3 January 2016). "SAFF Cup final, as it happened: Chhetri the match-winner as India reclaim title from Afghans". Firstpost. http://www.firstpost.com/sports/saff-cup-final-india-vs-afghanistan-live-can-sunil-chhetri-and-co-halt-a-rampaging-afghan-side-2569120.html.

[321] Chandran, M.R. Praveen (29 March 2016). "Titanium football club to turn professional; plans to establish fan club". The Hindu. http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-sports/titanium-football-club-to-turn-professional-plans-to-establish-fan-club/article7533034.ece.

[322] Chandran, M.R. Praveen (11 February 2018). "Back in the game: Kerala Blasters and the second football revolution in Kerala". The Hindu. http://www.thehindu.com/news/national/kerala/back-in-the-game-football-in-kerala/article22716585.ece.

[323] "Chirag United holds Salgaocar". The Hindu. 3 December 2011. http://www.thehindu.com/sport/football/chirag-united-holds-salgaocar/article2684728.ece.

[tvmsports-324] 1 2 3 M, Athira (29 April 2016). "Come and play". The Hindu. http://www.thehindu.com/features/metroplus/check-out-worldclass-sporting-facilities-in-thiruvananthapuram/article8537094.ece.

[325] "Venues". 2015 National Games of India. http://www.kerala2015.com/kerala2015/venues/। আহৰণ কৰা হৈছে: 27 March 2018.

[326] "University Stadium". 35th National Games – Kerala 2015National Games Kerala 2015. http://www.kerala2015.com/venues/university-stadium/। আহৰণ কৰা হৈছে: 27 March 2018.

[327] "Albatros Pool - Indoor swimming pool". Yappe. 14 February 2026. https://yappe.in/kerala/thiruvananthapuram/albatros-pool/340963। আহৰণ কৰা হৈছে: 14 February 2026.

[328] V N, Aswin (8 December 2017). "First-ever midnight marathon in Kerala". The Hindu. http://www.thehindu.com/life-and-style/first-ever-midnight-marathon-in-kerala/article21310110.ece.

[329] "Trivandrum Marathon on December 9 midnight". The Times of India. 6 December 2017. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/trivandrum-marathon-on-december-9-midnight/articleshow/61937083.cms.

[330] "Run to raise funds for cancer treatment". The Times of India. 8 January 2018. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2018/jan/07/run-to-raise-funds-for-cancer-treatment-1747243.html.

[331] "Astra". Sports Kerala. Archived from the original on 28 March 2018. https://web.archive.org/web/20180328231642/http://www.sportskerala.org/astra। আহৰণ কৰা হৈছে: 28 March 2018.

[332] "Junior badminton league on July 30 at Greenfield". The New Indian Express. 25 July 2017. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/jul/25/junior-badminton-league-on-july-30-at-greenfield-1633002.html.

[333] "Kazhakootam Sainik School wins basketball tournament". The Times of India. 30 October 2017. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2017/oct/30/kazhakootam-sainik-school-wins-basketball-tournament-1686665.html.

[334] "Information of NSF". The National Rifle Association of India. http://www.thenrai.in/About_us.aspx?link=6। আহৰণ কৰা হৈছে: 27 March 2018.

[335] "National surfing contest begins at Kovalam". The Hindu Businessline. 3 May 2013. https://thehindu.com.

[336] "Kovalam Surf Club: No school, no surfing". Kovalam Surf Club. http://www.kovalamsurfclub.com/। আহৰণ কৰা হৈছে: 27 March 2018.

[337] "5 Exquisite Places for your Next Solo Trip to South India!". News 18. 2 March 2018. https://www.news18.com/news/indiwo/travel-indiwo-5-exquisite-places-for-your-next-solo-trip-to-south-india-1677007.html.

[saigolf-338] 1 2 "History". Sports Authority of IndiaSAI Trivandrum Golf Club. Archived from the original on 27 March 2018. https://web.archive.org/web/20180327094911/http://saitrivandrumgolfclub.com/history/। আহৰণ কৰা হৈছে: 27 March 2018.

[339] "Talks ongoing over setting up integrated theatre commands: Vice Admiral". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/talks-ongoing-over-setting-up-integrated-theatre-commands-vice-admiral/articleshow/125725465.cms.

[340] "Lieutenant General a K Singh visits Pangode Military Station". 23 April 2024. https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2024/Apr/23/lieutenant-general-a-k-singh-visits-pangode-military-station.

[341] "Navy to set up strategic centre in Thiruvananthapuram". The Times of India. 3 April 2018. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/navy-to-set-up-strategic-centre-in-state-capital/articleshow/63586827.cms.

[342] "Contact Us". Archived from the original on 5 May 2024. https://web.archive.org/web/20240505215741/https://www.bsf.gov.in/contact-us.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 30 March 2025.

[343] "Vinod Karthik is DIG, CRPF, Pallipuram". The Hindu. 15 July 2022. https://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/vinod-karthik-is-dig-crpf-pallipuram/article65644844.ece.

[344] "Coast Guard's berth at Vizhinjam by March-end". The Times of India. 6 February 2025. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/coast-guards-berth-at-vizhinjam-by-march-end/articleshow/117959382.cms.

[345] "Contact_us". Cisf.gov.in. https://www.cisf.gov.in/cisfeng/contact_us/.

[346] "Thiruvananthapuram set to witness major defence expansion". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/thiruvananthapuram-set-to-witness-major-defence-expansion/articleshow/125751334.cms.

[347] "State Industrial Security Force". Archived from the original on 2017-06-06. https://web.archive.org/web/20170606101758/http://www.sisf.keralapolice.gov.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 2025-05-24.

[348] "Official Website of Kerala Police - State Police Head Quarter". Keralapolice.gov.in. https://keralapolice.gov.in/page/state-police-head-quarter.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]

[98]

[99]

[100]